پلورالیزم دینی

یکی از صور مهم «پلورالیزم دینی»(Religional pluralism)است.مروجین پلورالیزم دینی غالبا سه تعریف را در تعریف این مفهوم به کار می برند:1-پلورالیزم دینی به معنای بهره مندی یکسان ادیان از حق و باطل؛2-پلورالیزم دینی به معنای اینکه ادیان همگی راه هایی به سوی حق هستند؛3-تعریف پلورالیزم دینی یعنی حرکت فرد و جامعه بر پایه پوزیتیویسم؛
در پلورالیزم دینی به معنای اول، همه ادیان ازعناصر ومعانی حق و باطل به یکسان بهره مند هستند. بنابراین در هر دین و آیینی هم حق وجود دارد و هم باطل. روشن است که این معنای پلورالیزم دینی از نظر قرآن و تفکر اسلامی قابل قبول نیست.در معنای دوم پلورالیزم دینی به این معنی که ادیان همگی و به یکسان راه هایی به سوی حق هستند و از این نظر فرقی با همدیگر ندارند، در این معنا ایرادهای تئوریک و تناقضاتی وجود دارد؛ چگونه می توان آیین مسیحیت معتقد به تثلیت را که مورد نفی قرآن کریم است، با دین اسلام یکسان و برابر شمرد؟
رویکرد سوم، برپایه این نگرش پوزیتیویستی بنا شده است که «قضایای غیر تجربی و غیر حسی(یعنی قضایای دینی و فلسفی) یا یکسره بی معنی هستند و یا اگر بی معنا نباشند، راهی برای تحقیق در صحت و سقم آنها وجود ندارد.» به عبارت دیگر احکام و باورهای دینی متباین و گاه حتی متناقض ادیان مختلف، به یکسان غیر قابل پذیرش یا غیر قابل ابطال است و راهی برای فهم درستی و حقانیت آنها وجود ندارد، لذا درخصوص همه آنها باید برپایه شکاکیت و نسبی انگاری قضاوت کرد.«جان هیک» آمریکایی را می توان نماینده پلورالیزم دینی در قرن بیستم دانست. هیک مدعی است که هر دینی، خود را به منزله مرکز و زمین و مبنای اعتقادی فرض کرده و عقاید دیگر ادیان را با آن می سنجد، در حالی که او مدعی یک «انقلاب کپرنیکی در الهیات» است که بر پایه آن، عناصر مشترک ادیان یعنی صرف اعتقاد به وجود خدا، مرکز و مبنا فرض می گردد و بقیه بحث های اعتقادی و کلامی ادیان، امور عارضی و جنبی فرض می گردد. همین نظریه را «عبدالکریم سروش» در ایران تحت عنوان «ذاتی و عرضی ادیان» مطرح کرد و بسیاری از اعتقادات و احکام اسلامی را به عنوان «عرضیات دین» مطرح نمود.
سابقه طرح مباحث نسبی انگارانه پلورالیستیک دینی در ایران به حدود یکصد سال قبل بر می گردد. مروجان اصلی پلورالیزم دینی در ایران در چند سال قبل و پس از انقلاب، گروهی از روشنفکران به اصطلاح دینی بوده اند که همیشه سعی کرده اند تا دین اسلام را بر مبنای باورهای مدرنیستی تعریف و تفسیر نمایند. اما هیچ وقت بافت اصلی و مذهبی کشور پذیرای این قرائت ها نبوده است.