کنفرانس‌های صلح و تأسیس جامعه ملل

پیشنهاد تشکیل کنفرانسی بین المللی برای بحث در خصوص «خلع سلاح جهانی» و «حل و فصل صلح آمیز منازعات بین المللی» از سوی نیکلای دوم امپراتور روسیه، نمایندگان 26 کشور جهان در شهر لاهه هلند را در 18 مه 1899 دور هم جمع کرد تا ضمن بحث و تبادل نظر در خصوص موضوعات گفته شده، اولین تجربه بشر در برگزاری کنفرانس های بین المللی امروزی نیز به ثبت برسد که اگر چه به تمامی اهداف خود نایل نیامد اما در نوع خود دستاوردی ارزشمند به شمار می رفت و موجب تصویب کنوانسیون های متعددی در خلال آن شد.
این کنوانسیون ها بعدها تأثیرات چشمگیری بر حقوق بین الملل، به ویژه حقوق جنگ و مقررات ناظر بر عملکرد سازمان های بین المللی بر جای گذارد. دستاورد مهم دیگر این کنفرانس، قانونمند کردن و نهادینه ساختن دو سنت «حکمیت و داوری» در حقوق بین الملل و تأسیس «دیوان دایمی داوری» در لاهه بود.
پس از کنفرانس 1899، دومین کنفرانس بین المللی از این نوع در اکتبر 1907 با هدف پیگیری مصوبات کنفرانس 1899 لاهه تشکیل شد. یکی از ویژگی های این کنفرانس، جنبه بین المللی و جهانی تری آن نسبت به کنفرانس اول بود که با شرکت 44 کشور جهان در آن، تنها به محدودی از کشورهای اروپایی منحصر نشد و کنوانسیون های جدیدی نیز به تصویب رسید که رویه و عملکرد آن را از بسیاری جهات شبیه رویه کنونی در مجمع عمومی سازمان ملل به عنوان کاملترین نمونه سازمانهای بین المللی نشان می دهد. قوانینی نظیر «یک ملت یک رأی» و اخذ تصمیمات با رأی اکثریت از جمله این ویژگی ها بود که برای نخستین بار در این کنفرانس نهادینه شد.
با پایان دومین کنفرانس لاهه در سال 1907، مقرر شد تا سومین کنفرانس از این نوع در سال 1914 برگزار شود که با آغاز جنگ جهانی اول به دلیل ترور شاهزاده فردیناند ولیعهد امپراتوری اتریش : مجارستان از سوی دانشجویی بوسنیایی در 28 ژوئن 1914 در سارایوو هرگز محقق نشد.
جنگ جهانی اول بیش از 8 میلیون کشته و متجاوز از 20 میلیون مصدوم و 269 میلیارد دلار خسارت مالی به کشورهای درگیر تحمیل نمود. اندیشه تأسیس نوعی مرکز، نهاد یا سازمان بین المللی برای ممانعت از بروز امثال این جنگ یا حداقل کاهش ابعاد آن مهمترین درسی بود که متفکران و سیاستمداران غربی از جنگ اول گرفتند. مطالعات، ابتکارات و اقدامات عملی لردفیلی مور در رأس کمیته ای بریتانیایی و ودروویلسون و هاوارد تافت با مجمعی تحت عنوان «اتحاد برای پیشبرد و تقویت صلح» از (1919-1915) و کمیسیون وزارتی با ریاست لیون بورژوای فرانسوی برای نگاهبانی و حفظ صلح جهانی زمینه های اولیه تأسیس «جامعه ملل» را فراهم کردند.
پس از یک دوره سفر ویلسون به کشورهای اروپایی در دسامبر 1918 تمهیدات کنفرانس صلح ورسای در 8 ژانویه 1919 در پاریس آماده شد و طرح تأسیس جامعه ملل در دستور کار کنفرانس قرار گرفت. اساسنامه لیگ یا همان میثاق جامعه ملل با مساعی کمیسیونی متشکل از 19 نفر به رهبری ویلسون تهیه گردید و سرانجام در 28 آوریل 1919 با تصویب نهایی اساسنامه جامعه در کنفرانس پاریس، تأسیس «جامعه ملل» به مثابه اولین سازمان بین المللی از نوع خود به جهانیان اعلام شد و ایران در 10 ژانویه 1920 به شکل رسمی به عضویت لیگ درآمد.