هویج‌هاى اتحادیه اروپا، تردیدهاى مینسک

اتحادیه اروپا در تلاش براى محدود کردن آنچه رویکرد تهاجمى در سیاست خارجى روسیه مى خواند، تلاش هایى را به ویژه پس از جنگ اوت در اوستیاى جنوبى در دستور قرار داده و در یکى از مهم ترین اجزاى این سیاست الحاق بلاروس به حوزه نفوذ خود را مطمح نظر قرار داده است. بروکسل در راستاى تحقق این هدف به سان رویه معمول خود در این موارد، افزون بر اعمال فشار، مشوق هایى را نیز به مینسک پیشنهاد داده که مورد اخیر آن الحاق این کشور به برنامه «همکارى شرقى» خود است. در سوى مقابل، بلاروس که واجد روابط تاریخى و گسترده با روسیه است، در خصوص چگونگى ایجاد تعادل بین سمت هاى غربى و شرقى خود دچار تردید شده و همین امر مشکلاتى را براى سیاست خارجى این کشور به همراه داشته است. به گزارش ایراس، روابط مینسک بروکسل پس از یک دوره رکود، پس از تحولات نظامى ماه اوت در قفقاز جنوبى و به تبع چراغ سبز اتحادیه اروپا و آمریکا براى بهبود روابط در مسیر عادى سازى قرار گرفته و هر روز نمایندگانى از دو طرف در خصوص چگونگى تقویت روابط به مذاکره با یکدیگر مى نشینند. تلاش هاى اتحادیه اروپا در این زمینه را مى توان ادامه تلاش هاى شاکله غرب براى دور کردن هرچه بیشتر بلاروس از روسیه دانست که به همان سیاق سابق در کنار اعتراضات و انتقادات از سیاست هاى دولت الکساندر لوکاشنکو، رئیس جمهور این کشور، مشوق هایى را نیز براى مجاب کردن وى به خروج از دایره نفوذ روسیه به آن پیشنهاد مى کند.
در همین راستا، اتحادیه اروپا طى اعلامى رسمى لوکاشنکو را براى شرکت در نشست سران کشورهاى حاضر در برنامه «همکارى شرقى» این اتحادیه که قرار است ۷ مى در پراگ برگزار شود دعوت کرده است. شایان ذکر است که کارل شوارتسن برگ، وزیر خارجه چک که کشورش ریاست دوره اى اتحادیه اروپا را به عهده دارد طى مسافرتى کوتاه به مینسک از لوکاشنکو براى شرکت در این نشست دعوت کرد. روسیه نیز در واکنش به تلاش هاى اروپا و با هدف حفظ متحدان سنتى خود در منطقه «سى آى اس» از جمله بلاروس تدابیرى را در دستورکار قرار داده و در این زمینه برخى مشوق هایى مالى (ارائه وام) و همچنین تقویت توان نظامى بلاروس به شکل ایجاد یک سیستم دفاع موشکى هوایى مشترک با این کشور را به مینسک پیشنهاد کرده است. تلاش اتحادیه اروپا براى ترمیم روابط با بلاروس از یک سال پیش آغاز شده و طى آن این اتحادیه به لوکاشنکو اعلام کرده در صورتى که در عرصه سیاسى و اقتصادى دست به آزادى سازى هاى بیشتر و توسعه روندهاى دموکراتیک بزند، حاضر است به عادى سازى روابط با مینسک مبادرت کند. در مقابل، مینسک نیز با چراغ سبز به بروکسل اقدام به آزادى شمارى از زندانیان سیاسى این کشور و در رأس آنها الکساندر کازولین، یکى از رهبران اصلى مخالف دولت لوکاشنکو و رقیب او در انتخابات ریاست جمهور پیشین کرد. اتحادیه اروپا نیز تحریمات سیاسى علیه بلاروس به ویژه منع مسافرت شمارى از مقامات ارشد این کشور از جمله شخص لوکاشنکو به این اتحادیه را که از سال ۲۰۰۴ وضع شده بود به حالت تعلیق درآورد و تحریم هاى اقتصادى این کشور را نیز کاهش داد.
به تأکید تحلیلگران تسامح اتحادیه اروپا در قبال بلاروس تا به آنجا پیش رفت که این اتحادیه در قبال انتخابات پارلمانى دسامبر ۲۰۰۸ در این کشور که طى آن هیچ یک از نمایندگان گروه هاى مخالف نتوانستند به پارلمان راه یابند سکوت کامل اختیار کرد. تصمیم به وارد کردن بلاروس به برنامه «همکارى شرقى» نیز در نشست ۲۰ مارس سران اتحادیه اروپا اخذ و تصمیم بر آن شد که این کشور در کنار آذربایجان، ارمنستان، گرجستان، مولداوى و اوکراین به این برنامه ملحق شود. بر اساس اعلام مقامات اروپایى هدف اصلى این برنامه نزدیک کردن کشورهاى عضو این برنامه به اتحادیه اروپا به لحاظ سیاسى و تسریع همگرایى اقتصادى آنها با این اتحادیه است. بر اساس برنامه ریزى هاى اتحادیه اروپا براى اجرایى کردن این برنامه در سال هاى ابتدایى سالانه حدود ۴۵۰ میلیون یورو و تا سال ۲۰۱۳ سالانه مبلغ ۷۸۵ میلیون یورو هزینه خواهد کرد. اما تحلیلگران و مقامات روسیه اصلى ترین هدف این برنامه را دور کردن هرچه بیشتر کشورهاى مشارکت کننده در این طرح از روسیه از یک سو و کاهش فشاهار هاى مسکو به ویژه بر کیف و تفلیس از سوى دیگر مى دانند که نهایتا منزوى کردن مسکو را مطمح نظر دارد.
با همین ملاحظه بود که وادیم گوستوف، رئیس کمیته امور «سى آى اس» شوراى فدراسیون روسیه این اقدام اتحادیه اروپا را اقدام به مرزبندى و ایجاد کمربندى جدید در اطراف روسیه تعبیر کرد. در ظاهر واکنش روسیه به ابتکار برنامه «همکارى شرقى» اتحادیه اروپا و به دعوت از مینسک براى شرکت در نشست سران کشورهاى مشارکت کننده در این برنامه خفیف بوده است. سرگئى پرى خودکا، مشارو مدودف در واکنش به این دعوت اظهار داشت، «روسیه از این که در روابط مینسک و بروکسل واقع گرایى در حال غلبه است خرسند است». او همزمان تأکید کرده که؛ «روسیه پیش از این تلاش هاى زیادى را براى متقاعد کردن اتحادیه اروپا در این خصوص که اعمال تحریم، فشار و منزوى کردن بلاروس راه به جایى نخواهد برد به کار بسته بود». با این وجود، تردیدى نیست که روسیه نوع رابطه اتحادیه اروپا با بلاروس و ارتباط آن با خود را بازى صفرى مى داند که طى آن نزدیکى مینسک به بروکسل به معنى تأثیر منفى بر منافع روسیه خواهد بود. جلوگیرى از تسلیم بلاروس به فشارهاى روسیه براى اعلام پذیرش استقلال آبخازیا و استیاى جنوبى یکى دیگر از دلایل ارائه مشوق از سوى اتحادیه به مینسک است. شایان ذکر است که مسکو از چندى پیش فشارهاى خود بر مینسک براى شناسایى استقلال آبخازیا و اوستیاى جنوبى را افزون کرده، اما در مقابل اتحادیه اروپا نیز به بلاروس تأکید کرده که ارائه مشوق هاى بیشتر و الحاق نهایى این کشور به برنامه «همکارى شرقى» منوط به عدم تصمیم سازى در خصوص شناسایى استقلال دو جمهورى بازگفته است. بروکسل تأکید کرده که اقدام احتمالى بلاروس به این شناسایى روابط آن با اتحادیه اروپا را در وضعیتى بسیار بدى قرار خواهد داد و شوارتسن برگ نیز این اقدام احتمالى را عقب گردى در روابط مینسک بروکسل ارزیابى کرد. به نظر مى رسد لوکاشنکو با در نظر داشت همین ملاحظات و حساسیت ها بود که تصمیم سازى نهایى در این خصوص را به پارلمان واگذار و به نحوى خود را از این مسأله و تبعات منفى آن کنار کشید.
افزون بر مسائل بازگفته، موضوع ایجاد سپر دفاع موشکى مشترک میان روسیه و بلاروس از جمله موارد دیگرى است که به صورت مستقیم بر نوع رابطه مینسک با بروکسل تأثیر خواهد گذاشت و به نظر مى رسد تشدید فعالیت هاى اتحادیه اروپا در رابطه با بلاروس براى جلوگیرى از نهایى شدن تصمیم دو کشور به ایجاد این سپر نیز باشد. شایان ذکر است که روسیه این طرح را در سال ۲۰۰۸ و در واکنش به تلاش هاى فزاینده واشنگتن براى استقرار بخشى از سپر دفاع موشکى خود در چک و لهستان و همچنین تلاش هاى ناتو براى عملیاتى کردن موج سوم گسترش خود به شرق به مینسک پیشنهاد کرد. تصمیم در این خصوص نیز پیش از این تاریخ در شوراى عالى دولت متحد (شوراى مشترکى میان روسیه و بلاروس) اخذ و قرار بر این شده بود که در اسرع وقت جزئیات آن نیز مشخص شود.
جالب توجه اینکه، بلاروس با التفات به حساسیت هاى روسیه در قبال دو مسأله بازگفته (سپر موشکى اروپا و گسترش ناتو به شرق) و آگاهى از نیاز روسیه به جلب همکارى مینسک، تلاش کرده در این زمینه امتیازاتى از روسیه بگیرد و در همین راستا از این کشور خواسته تا در چارچوب این همکارى مشترک، پیشرفته ترین تجهیزات دفاعى خود را به صورت رایگان در اختیار بلاروس قرار دهد تا در مرزهاى غربى این کشور با اروپا مستقر شوند. بر اساس اطلاعات منتشر شده در درخواست بلاروس حتى به سلاح هاى بسیار پیشرفته دفاعى روسیه از جمله «تور آم۲»، موشک هاى «ایسکاندر» و «اس- ۴۰۰» نیز اشاره شده و حتى مینسک از روسیه خواسته تا سایر تجهیزات هوایى از جمله هواپیماهاى پیشرفته خود را در نیز اختیار ارتش بلاروس قرار دهد. چندى پیش در این رابطه به طور ویژه گفتگویى نیز میان نیکلاى پاتروشف، دبیر شوراى امنیت ملى روسیه و لوکاشنکو انجام شده بود. در این بین، برخى مقامات نظامى روسیه با اشاره به اینکه بلاروس یکى از مهم ترین شرکاء مسکو در منطقه و عضو سازمان پیمان امنیت جمعى است، از تحویل این سلاح ها به این کشور حمایت کرده اند. اما هنوز هیچ تصمیمى مشخص در این خصوص اتخاذ نشده است. تلاش هاى اتحادیه اروپا براى ارائه مشوق هاى بیشتر به مینسک در حالى صورت مى گیرد که در شاکله این اتحادیه شمارى از سیاست مداران با تأیید توصیف لوکاشنکو به عنوان «آخرین دیکتاتور اروپا»، در خصوص نحوه تعامل با بلاروس و شخص لوکاشنکو همچنان مخالفت هاى زیادى را ابراز مى دارند. به عنوان مثال، رئیس جمهور چک طى اظهارنظر جالب توجهى با انتقاد از سیاست هاى دوگانه اتحادیه اروپا در قبال لوکاشنکو، ضمن مخالفت با دعوت وى به نشست پراگ، تأکید کرده که با وى ملاقات نخواهد کرد.