ضرورت اهتمام ویژه به سند چشم‌انداز/علی امینی

بصیرت:طراحی و تدوین برنامه ها و سندهای راهبردی میان مدت و درازمدت و از آن جمله سند چشم انداز طی یک دوره بیست ساله برای نظام های سیاسی امری دشوار است و اما اینک که در کشورمان برای نخستین بار یک سند چشم انداز 20 ساله طراحی و تدوین و به دستگاه های اجرایی ابلاغ شده است تحقق اهداف آن یک اراده ملی را می طلبد تا ایران اسلامی در افق 1404 ابرقدرت منطقه ای و الگوی رهایی بخش مسلمانان و همه مستضعفان جهان باشد.
آنچه که باید مورد توجه قرار گیرد این است که اجرای موفقیت آمیز و پیاده سازی اهداف یک سند چشم انداز از طراحی و تدوین آن مشکل تر است و تمامی تلاش ها و زحمات مرحله تدوین سند در گرو به ثمر رسیدن مرحله اجرای آن است. مطالعات بسیاری گویای این است که بیش از 70 درصد عدم موفقیت سندها، برنامه ها و راهبردها ناشی از اجرای ضعیف آنها است و تنها 10 درصد از سازمان ها، شرکت ها و جوامع موفق به اجرای سندها، راهبردها و برنامه های میان مدت و درازمدت خود شده اند. با توجه به اینکه سند چشم انداز جمهوری اسلامی ایران یک سند راهبردی است، ضرورت دارد تا عوامل پیش برنده و موانع بازدارنده و به تعبیر دیگر فرصت ها و چالش های اجرای آن را در تمام عرصه های فرهنگی، اجتماعی، سیاسی و اقتصادی شناسایی و با توجه به آنها راهکارهای لازم در چارچوب نقشه راه ارائه شود.
1-بررسی ها نشان می دهد که آحاد جامعه به ویژه کارگزاران و نخبگان اعم از دانشگاهی و شاغل در دستگاه های اجرایی کشور آن گونه که بایسته و شایسته است از مبانی نظری و مفاد سند چشم انداز آگاهی ندارند و علیرغم کثرت استعمال عبارت «سند چشم انداز بیست ساله نظام» در افواه همگان، تاکنون اهتمام لازم برای شناخت محتوای آن به عمل نیامده و به عنوان مبنایی برای عمل، در کانون توجه و محور حرکت دستگاه ها قرار نگرفته است. این وضعیت ناشی از نهادینه نشدن علم باوری در جامعه به ویژه در میان کارگزاران نظام اداری و در نتیجه جریان نداشتن «تفکر برنامه ای» در نظام اداری و مدیریتی کشور و اقدام براساس ذوق و سلیقه و اراده های شخصی مسئولان اداری است.
2-برای تحقق بخشیدن اهداف سند چشم انداز بیست ساله ضرورت دارد تا برنامه های پنج ساله توسعه ای با رویکرد «چشم انداز محورانه» طراحی و تنظیم گردد تا اجرای هر برنامه، بخشی از اهداف سند چشم انداز بیست ساله را محقق سازد. اتخاذ این رویکرد در گرو فهم درست چشم انداز، شناخت چالش ها و فرصت های پیش روی اجرای سند چشم انداز و به کارگیری روش های هوشمندانه برای مواجهه با آنها و تصور مطابق با واقع از امکانات و قابلیت های خود و شناخت راهبردی اهداف چشم انداز است.
3-سازوکار اجرای سند چشم انداز بیست ساله و تحقق اهداف آن در نهادهای رسمی کشور همچون قوای سه گانه و نهادهای فراقوه ای همچون مجمع تشخیص مصلحت نظام نهفته است. به نظر می رسد در پاره ای از موارد سند چشم انداز از محوریت خارج شده و یا عزم جدی برای پیگیری اهداف آن در دستگاه های مذکور وجود ندارد. از آنجا که یکی از مهمترین ویژگی های برنامه ها و اسناد راهبردی ایجاد تغییرات بنیادین در حوزه های مدیریت، سیستم های پشتیبانی نرم و سخت و فرایندهای اصلی اجرایی نظام است، سند چشم انداز بیست ساله نیز نیازمند یک نهاد متولی و سپس نهادسازی، توسعه سرمایه انسانی، اصلاح و بهبود قوانین، مقررات، ساختارها و نحوه تأمین و تخصیص منابع مالی و به تعبیر دیگر «بازمهندسی ساختارها و فرایندها» و «دانش کانونی کردن» آنها است.
مسلم آن است که برای اجرای سند چشم انداز و تحقق اهداف کلیدی آن راه بسیار دشواری در پیش رو است که یک اراده ملی را می طلبد. بدون شک طی کردن این مسیر جز از طریق حاکمیت نظام برنامه ای و یکپارچه عمل کردن نهادهای متولی در چارچوب برنامه ها که با محوریت چشم انداز تدوین شده اند امکان پذیر نیست.
این سند بایستی به طور جد در دستور کار تمام نهادها و سازمان های کشوری و لشکری نظام قرار گیرد و حتی نامزدهای انتخابات ریاست جمهوری دوره آتی مناسب است به جای طرح شعارهای عوامانه و غیرقابل اجرا، برنامه های خود را در چارچوب سند چشم انداز برای یک دوره 4 ساله طراحی، تدوین و ارائه دهند تا بلکه این برنامه ها و مکانیزم های اجرایی آنها در دستور کار برنامه نویسان برنامه های توسعه ای کشور قرار گیرد.