بیگانگی دولت موقت با مبانی انقلاب

مرتضى صفار هرندى
تعارض انقلابی گری و اصلاح طلبی از مقوله هایی بود که جریان های سیاسی و مطبوعات نوظهور دوران موسوم به «اصلاحات» بسیار به آن پرداختند. کار به آنجا رسید که کسانی تا اندکی بیش از آن و حتی درهمان دوران خود را «خط امامی» می خواندند، با یادآوری گذشته، از ناکامی روش های غیرانقلابی وبه ادعای آنان اصلاح طلبانه بازرگان انگشت حسرت به دندان می گزیدند. آنان مدعی بودند اگر به جای روندهای انقلابی و تحول گرایانه، شیوه بازرگان در حکومتداری تداوم می یافت، کشور وضع مطلوب تری را شاهد بود!
دراینجا متهم ردیف اول کسی جز همان «امام»نبود که مدعیان، مرزبندی با رقیب سیاسی خود را به دلیل پایبندی خویش به راه و خط او معرفی می کردند! بازخوانی گذشته حتی گاه در قالب ابراز ندامت برخی از این جماعت از ناهمراهی با دولت نهضت آزادی در بدو پیروزی انقلاب بروز می یافت. قرائت جدید تاریخ جمهوری اسلامی براساس ادبیات جدیدی بود که بردستگاه تحلیلی این جریان سیاسی حاکم شده بود. امروز فرصت مغتنمی برای نگاه دوباره به واقعیات آن دوره فراهم شده است.
همان گونه که درشماره های قبل این سلسله مقالات زاویه متفاوت نگرش و کنش دولت نهضت آزادی با راه مورد قبول مردم یعنی خط امام، از اولین هفته های پس از پیروزی انقلاب اسلامی، خود را نشان داد و در اظهارات جسته و گریخته حضرت امام واکنش به آن قابل دیدن بود. این تفاوت، از مبانی تا روش ها را شامل می شد. این مقاله را به تفاوت نهضت آزادی با مبانی اسلامی مورد نظر امام اختصاص می دهیم.
به جرات می توان گفت که بازرگان تنها به خواسته امام و مردم درباره تشکیل حکومت اسلامی و مبتنی برنگاه امام تن داده بود و اعتقادی به آن نداشت. نه تنها خود بازرگان با پافشاری برافزودن قید دموکراتیک برعنوان جمهوری اسلامی واکنش محکم امام را موجب شد، بلکه برخی از دولتمردان مثل حسن نزیه(عضو مرکزیت نهضت آزادی) فراتر از این برحذف قید اسلامی از نظام مورد درخواست مردم تاکید داشتند. نزیه در حالی که عضویت کلیدی دولت موقت یعنی وزارت (ریاست شرکت ملی)نفت را دارا بود، از طریق استمرار حضور در کانون وکلا و محافل حقوقدانان لائیک درکنار افرادی مثل متین دفتری و عبدالکریم لاهیجی سردمداری مخالفت با مهمترین خواسته مردم در انقلاب یعنی اسلامیت نظام را در دست داشت. این رفتار حتی اعتراض کارگران شرکت نفت را برانگیخته بود. اما پاسخ رئیس دولت موقت به این اعتراض ها حمایت از حسن نزیه بود. حسن نزیه همچنین درکنار رحمت ا... مقدم مراغه ای استاندار منتخب دولت موقت برای آذربایجان شرقی، نقش بسزایی را در کشاندن سید کاظم شریعتمداری به تلا ش های قوم گرایانه و مخالفت با نظام و مبانی آن ایفا می کرد. این کارگزار دولت«اصلاح گرای» بازرگان کسی بود که بعدها در نشریات ضدانقلاب خارج کشور فاش ساخت که از قبل از پیروزی انقلاب به اتفاق افراد وابسته به آمریکا همچون علی امینی و عبدا... انتظام به دنبال طرحی برای آینده نظام سیاسی کشور باحذف نقش امام خمینی و هماهنگی با شاه بوده است.
مخالفت نزیه با اسلامی بودن نظام پس از آن که مردم جمهوری اسلامی را با رای قریب به اتفاق برگزیدند، شدت گرفت. او درکنگره وکلای دادگستری به صراحت توان اسلام در اداره حکومت را انکار کرد و به تمسخر مفاهیم قرآنی مثل«استکبار و استضعاف» پرداخت. این اظهارات، سخنان شدید اللحن حضرت امام را به به دنبال داشت. در روز دوم خرداد 58، امام خمینی با دعوت از مردم به «شناخت دشمن خود» فرمودند:« آزادی واستقلال بدون اسلام به چه دردمان می خورد؟ وقتی اسلام نباشد، وقتی پیغمبر اسلام مطرح نباشد، هزار تا آزادی باشد(ممالک دیگر هم آزادی دارند) ما آن را نمی خواهیم،... ما آزادی در پناه اسلام می خواهیم، استقلال در پناه اسلام می خواهیم، اساس مطلب اسلام است.» شهید بهشتی هم در جمع طلاب و دانشجویان خواستار اعتراض عمومی به اظهارات نزیه شد.
مدت ها طول کشید تا بازرگان به خواسته عمومی برای برکناری چنین فردی که بعدها همکاری هایش با سازمان سیا در اسناد لانه جاسوسی کشف شد، تن دهد. براساس اسناد لانه جاسوسی علاوه برهمکاری نزیه با آمریکایی ها قبل از پیروزی انقلاب، آمریکایی ها پس از برکناری وی از مسئولیت بلند پایه ترین مقام نفتی کشور و مخفی شدن در پناهگاه سیدکاظم شریعتمداری وسپس متواری شدن از کشور، او را مجددا به رابط سازمان سیا در فرانسه وصل کردند. چنین کسی از سال ها قبل از یاران نزدیک رهبر نهضت آزادی بود و قاعدتا بازرگان از مبانی فکری این دوست حقوقدان خود به خوبی آگاهی داشت. بازرگان حتی پس از برکناری نزیه تنها از «کج سلیقگی و تندخویی» او گلایه کرد. در مراحل بعد مشخص شد، قرابت بازرگان با نزیه از نظر مبانی فکر به مراتب بیش از نزدیکی اعتقادی با امام بوده است. امام هم در روز 15 خرداد 58 در کلام خود این قرابت را به طور تلویحی یادآور شدند:« امروز روزی است که باید اسلام تحقق پیدا کند.این حرف ها که گفته می شود، نظیر همان حرفها بود که گفته می شد که حالا زود است صبرکنید.
تذکرات مکرر امام به دولت موقت در اموری همچون پیاده شدن احکام اسلام در نظام دادگستری، نظام بانکی و نظام اداری و ابراز نارضایتی از بی توجهی دولت موقت به این امور در همان چند ماه ابتدای پیروزی انقلاب از دلواپسی بنیانگذار جمهوری اسلامی نسبت به میزان تقید این دولت به مبانی حکایت داشت.
نهضت آزادی و دولت موقت در قبال تاکید حضرت امام بر عدم صلاحیت حقوقدانان غربزده برای حضور در مجلس خبرگان قانون اساسی و لزوم دخالت اسلام شناسان برای انجام این امر سکوت اختیار کرد. اما زمانی که مجلس خبرگان در یک برخورد فعال و خارج از چارچوب پیش نویس قانون اساسی اصل مبنایی ولایت فقیه را به تصویب رساند امیرانتظام، عضو فعال نهضت آزادی و سنخگوی قبلی دولت موقت در مقام سفیر ایران در کشورهای اسکاندیناوی به سوی مرادخودبازرگان شتافت و ایده انحلال مجلس خبرگان و یا استعفای دولت موقت را در اعتراض به این اقدام نمایندگان مردم در مجلس خبرگان، به بازرگان پیشنهاد کرد. او از بازرگان خواسته بود پیش از مطرح شدن این پیشنهاد به امام، آن را در گفت وگو با خبرنگاران مطرح کند و در واقع امام را در مقابل عمل انجام شده قرار دهد. بازرگان ابتدا این پیشنهاد را پذیرفت اما پس از تشکیل جلسه دولت موقت از طرح علنی آن منصرف شد. به گفته شهید محلاتی، بازرگان در گفت وگوی خصوصی با وی و آقای منتظری در حاشیه نماز جمعه تهران از این که خبرگان منتخب ملت، خود را در چارچوب پیش نویس قانون اساسی- که اصل ولایت فقیه در آن گنجانده نشده بود- به شدت عصبانی بوده است.
اعتراض سران نهضت آزادی به رای منتخبان ملت در مجلس خبرگان قانون اساسی البته راه به جایی نبرد و این اصل تاریخ ساز در قانون اساسی قرار داده شد. اما این ماجرا تابلویی از بی اعتنایی به اولین اصول مردم سالاری را از سوی نهضت آزادی و رهبر آن برای همیشه ترسیم کرد. حسرت خوردن از عدم استمرار حیات چنین گروهی در حاکمیت جمهوری اسلامی آن هم از سوی کسانی که دو دهه بعد پرچم اصلاح طلبی و مردم سالاری را بلند کرده بودند، به عنوان یکی از طنز های ماندگار تاریخ سیاسی معاصر باقی خواهد ماند.
در شماره بعد به تفاوت روش ها و عملکردهای دولت بازرگان با راه امام وامت خواهیم پرداخت.