بحران عراق و سناریوهای آمریکا

فرزان شهیدی
اوضاع نابسامان عراق و تشدید روند ناامنی در این کشور، نگرانی سران کاخ سفید را برانگیخته است. تنها در ماه گذشته میلادی 67 سرباز آمریکایی و بیش از 710 عراقی کشته شده اند. با توجه به تشدید بحران امنیتی در عراق از یک سو و نزدیکی انتخابات میان دوره ای کنگره آمریکا از سوی دیگر، جمهوری خواهان تلاش دارند با کسب دستاوردی جدید در عراق بار دیگر اکثریت کرسی های کنگره را تصاحب کنند.
در این راستا کنگره آمریکا اخیرا جیمز بیکر وزیر خارجه اسبق آمریکا را مامور تشکیل کمیته «بررسی عراق» کرده است. وظیفه بیکر آن است که گزارش جامعی از اوضاع عراق به همراه ملاحظات و راهکارهای مربوطه تهیه و به دولت آمریکا ارائه کند.این گزارش می تواند راهبردهای آمریکا را در عراق دچار تحول کند.
از سوی دیگر هیاتی از جمهوری خواهان کنگره به عراق سفر کرده و به دنبال آن وزیر خارجه آمریکا هم دیداری سرزده از این کشور انجام داد. این سفرها در کنار سفر جیمز بیکر حاکی از اهتمام وافر واشنگتن به تحولات عراق و دستیابی سریع به راهکارهایی برای مقابله با بحران جاری می باشد.
اکنون دولت آمریکا برای مهار بحران در سرزمین رافدین سناریوهای مختلفی پیش رو دارد. جیمز بیکر در گزارش اولیه خود بر عقب نشینی مرحله ای و تثبیت اوضاع عراق با مشارکت ایران و سوریه تاکید می ورزد. ذکر نام ایران و سوریه بدان معناست که آمریکا برای این دو کشور به ویژه جمهوری اسلامی ایران نقش قابل توجهی در عراق قائل است. حتی برخی کارشناسان و مقامات آمریکایی اظهار کرده اند آمریکا با حل مشکلات فیمابین خود با ایران، می تواند به بحران عراق پایان دهد.
در مرحله بعد بیکر پیشنهاد می کند عراق به سه اقلیم خودمختار تقسیم شود که هر اقلیم متولی پرونده امنیتی خود بوده و سیاست خارجه و توزیع ثروت نفتی و نیز نگاهبانی از مرزها برعهده حکومت مرکزی باشد. بیکر در عین حال با عقب نشینی سریع مخالفت کرده و عواقب ناخوشایندی برای آن پیش بینی می کند. البته جورج بوش رئیس جمهور آمریکا با هر گونه عقب نشینی مخالف است و طرح تجزیه را نیز نپذیرفته است. وی بر مقولاتی چون استمرار روند دمکراسی و آشتی ملی و ایجاد توازن طایفه ای و مقابله با تروریسم در عراق اصرار دارد.
از سوی دیگر هیات کنگره آمریکا در سفر خود به بغداد از دولت نوری مالکی سه درخواست عمده داشته‌اند: 1-انحلال سریع میلیشیاهای مسلح 2- جذب بیشتر اهل سنت در صفوف ارتش و پلیس به منظور ایجاد موازنه طایفه‌ای 3- لغو قانون بعث زدایی توسط پارلمان که توسط حاکم آمریکایی پل بریمر وضع شده بود. البته گفته می شود این درخواست‌ها بیشتر جنبه توصیه ای داشته و بیش از همه اهل سنت به لحاظ تبلیغاتی به آن دامن زده اند. در همین راستا اعلام شده بود هدف از سفر اخیر رایس به عراق، ایجاد زمینه برای برکناری دولت نوری مالکی بوده است. هرچند اشغالگران در پی ناکارآمد نشان دادن دولت شیعی مالکی هستند، اما سناریوی حذف این دولت در شرایط فعلی در دستور کار مقامات واشنگتن قرار ندارد.
طرح هایی چون تشکیل دولت نجات ملی و یا تشکیل حکومت نظامی نیز از سوی معارضین عراقی همانند نئوبعثی‌ها و ژنرال‌های سابق عراقی در داخل و خارج مطرح شده است. این گروه‌ها تلاش دارند طرح های خود را :که از جنس کودتا محسوب می شود- جهت حل بحران عراق به آمریکایی‌ها بقبولانند که تاکنون با اقبال جدی و رسمی از سوی واشنگتن مواجه نشده اند. اما ممکن است با استمرار بحران روزی این طرح ها مدنظر اشغالگران قرار گیرد و یا حداقل به عنوان یک حربه علیه دولت نوپای عراق مورد استفاده قرار گیرد.
آمریکا علاوه بر طرح های رسمی و آشکار، پروژه های نهانی نیز برای اداره بحران عراق و سوق دادن آن به سوی اهداف و سیاست های خود در پیش گرفته است که مهمترین آن در سناریوی ایجاد فتنه در این سرزمین خلاصه می شود. ساختار موزاییکی عراق به طور طبیعی زمینه اختلافات طایفه ای و قومی را دارا می باشد. البته عراق در دوران های گذشته همواره شاهد همزیستی کلیه طوایف و اقوام بوده است، اما در شرایط جدید دست های پنهان توطئه آتش نزاع داخلی را برافروخته اند. این اختلافات از ساختار حکومت آغاز شده و به کوچه و خیابان و اقصی نقاط عراق کشیده شده است. هم اکنون مناطقی که دارای ترکیب دوگانه جمعیتی(شیعه و سنی) می باشد شاهد درگیری های خونین میان دو طرف می باشد. برای نمونه در شهر بلد در طی چهار روز 91 تن در درگیری های طایفه ای جان باختند.
اشغالگران از گروه های وابسته به القاعده جهت جنگ داخلی به خوبی بهره می گیرند. این گروه ها با رویکرد سلفی و تکفیری حملاتی را علیه شیعیان و گاه اهل سنت سامان می دهند. انفجار حرمین شریفین در سامرا در اسفندماه گذشته، از جمله توطئه هایی بود که درگیری های مذهبی در عراق را وارد مرحله تازه ای نمود.
بی تردید توسعه درگیری های داخلی به تشدید بحران امنیتی در گستره عراق می انجامد. در این حال آیا اشغالگران به عنوان مدعی پروژه عراق نوین :که باید الگوی دمکراسی و ثبات در خاورمیانه باشد- زیر سوال نمی روند؟ در مجموع پاسخ این پرسش مثبت است، لذا می توان گفت آمریکایی ها به نحوی در بحران جاری عراق گرفتار شده اند و زمام سناریوی ایجاد «بحران مهار شده» از دست آنها خارج شده است. در چنین شرایطی اشغالگران به فرافکنی روی آورده و تندروهای شیعه و نیز کشورهای همسایه خصوصا جمهوری اسلامی ایران را به ایجاد ناامنی در عراق متهم می سازند، تا جایی که ادعا کرده اند ایران به حمایت مالی و تسلیحاتی از جوخه های مرگ وابسته به سازمان بدر و جیش‌المهدی می پردازد.
در مجموع باید گفت اشغالگران آمریکایی در پروژه عراق دچار ناکامی سختی شده و تلاش دارند با شیوه های گوناگون به اداره بحران بپردازند. قطعا این تلاش ها ناظر به حل مشکلات حاد عراقی ها در ابعاد سیاسی، امنیتی و اقتصادی نمی باشد، بلکه بیش از همه معطوف اعاده اعتبار ایالات متحده در سطح بین الملل و نیز بازسازی چهره جمهوری خواهان در انتخابات کنگره آمریکا می باشد.