حصار خصومت چرا فرو نریخت؟

بصیرت: پس از دیدار تاریخی دیپلمات‌های بلندپایه ایروان و آنکارا در سوئیس اغلب ناظران منتظر بودند تا واقعه فروپاشی یکی دیگر از حصارهای خصومت در هزاره سوم را به ثبت رسانند. اما توافقی که در نتیجه دیدار سرکیسیان و عبدالله گل (رؤسای جمهوری ارمنستان و ترکیه) و نعلبندیان و باباجان وزرای خارجه آنها به دست آمد نتوانست یخ‌های دشمنی تاریخی دو کشور را از بین برد.
البته این دیدار و تماس‌ها، گام‌های جسورانه برای عبور از حدود یک قرن قهر و بدبینی بود اما دامنه تأثیر آن در حدی نبود که صلح و آشتی کامل را برای دو ملت به ارمغان آورد.
ناظران سیاسی در تحلیل این وضعیت بر نقش عوامل گوناگونی تأکید می‌کنند که کار را بر طراحان پروژه آشتی در دو کشور دشوار می‌کند. این موانع طی چند روز اخیر در رفتار محافل داخل و خارج ارمنستان و ترکیه آشکار شد.
در وهله اول لابی ارامنه در اروپا و امریکا نسبت به «سیاست همگرایی» سرکیسیان و اردوغان واکنش نشان داد، لابی ارامنه در واقع همان جناح پرنفوذ در پارلمان‌ها و محافل غرب است که پرونده نسل‌کشی 1915 ارامنه را به صورت شمشیر آبوهر زنده نگه داشته است.
اما گذشته از جناح غرب نشین، در داخل ترکیه و ارمنستان دو جریان متعصب و ناسیونالیست به صورت موازی با تفکر رهبرانشان به مخالفت برخاسته‌اند. جناح لائیک‌های ترکیه ادعا دارند که طرف‌های ارمنی باید به جبران اتهام‌های چند سال اخیر بپردازند. البته برخی نخبگان متعصب ترکیه ادعاهای تاریخی و ارضی نیز تحت عنوان بخش شرقی ترکیه مطرح می‌کنند اما دامنه مخالفت‌ها در بافت اجتماعی ارمنستان عمیق‌تر از واکنش لائیک‌های ترکیه است.
در ارمنستان بسیاری معتقدند شتاب در بازگشایی مرز ممکن است موجبات عقب‌نشینی حاکمیت از بحث قتل عام ارامنه و یا امتیازدهی درخصوص مسئله قره‌باغ شود. کارشناسان سیاسی ایروان نیز تبعات منفی گشایش ناگهانی مرز بین دو کشور از نظر امنیتی فرهنگی را متذکر می‌شوند.
نگاهی به نظرسنجی‌ها می‌تواند بیانگر فشارهای داخلی در ارمنستان درخصوص دشواری تصمیم‌گیری در این باره باشد. مرکز علوم استراتژیک آرارات ارمنستان طی هفته گذشته درخصوص بهبود روابط ارمنی- ترکی و با محوریت سه موضوع؛ سیاست ترکیه درخصوص قتل عام ارامنه، موضع ترکیه در خصوص قره‌باغ کوهستانی و دعوت ارمنستان از ترکیه برای مشارکت در احداث نیروگاه اتمی جدید ارمنستان، از یک جمعیت آماری 200 نفری شامل 50 دانشمند صاحب‌نظر و 150 دانشجو و کارشناس نظرخواهی کرد. آرمن آیوازیان رئیس مرکز فوق اظهار داشت: 61 درصد مخالف سیاست نزدیکی ارمنستان با ترکیه، 11 درصد موافق و 20 درصد قائل به لحاظ ملاحظات و شرایط خاص در پروژه آشتی ایروان و آنکارا هستند.
حتی درخصوص مشارکت ترکیه در احداث نیروگاه اتمی جدید 81 درصد مخالف، 5 درصد موافق و 3 درصد بی‌طرف بودند. همین دست نظرسنجی‌ها نشان می‌دهد مردم ارمنستان خواهان بررسی عمیق‌تر موضوع عادی‌سازی روابط کشورشان با ترکیه هستند. به باور نخبگان سیاسی برقراری روابط با ترکیه بدون هیچ پیش‌شرطی از سوی ارمنستان ممکن است عواقب غیرقابل کنترلی برای ارمنستان در پی داشته باشد.
فوران احساسات ناسیونالیستی و درگیری میان دو جناح واقع‌گرایان و ملی‌گرایان ممکن است در ارمنستانی که هنوز با معضل نزاع احزاب روبه‌رو است دردسرساز ‌باشد.