اندیشه سیاسی مسلمانان (بخش ششم)

فتح‌الله پریشان
اصول و مبانی هر دانشی، چارچوب ها و داربست های از پیش ساخته شده و مفروض اولیه آن دانش است که توسعه و بسط دانش و طرح مسایل بعدی با ابتنای به آنها صورت می گیرد. به طور کلی اندیشمندان و فیلسوفان سیاسی اصول و مبانی فکری هر اندیشمندی را در چهار مولفه و مقوله؛ معرفت شناسی، هستی شناسی، انسان شناسی و روش شناسی ( متدولوژی) وی جست وجو می نمایند. به عبارت دیگر، نوع نگاه فرد به مقوله شناخت و پیوند آن با «حقیقت» ، نوع نگاه به جهان هستی و در واقع جهان بینی فرد و نظری که راجع به انسان می دهد و همچنین روشی را که برای ورود به مباحث فکری در پیش می گیرد، تشکیل دهنده امهات و بنیان های اندیشه ای فرد است که در شناخت فراز و فرود اندیشه ها و تمایز بین آنها بسیار راهگشا است.
زیرا اصولاً اندیشه سیاسی، تلاش فکری نظام مندی است برای ارائه راه حل جهت برون رفت از بحران ها و بی نظمی های سیاسی و اجتماعی که روند طبیعی زندگی و سامان سیاسی انسان را با خلل هایی مواجه کرده است. این تلاش با کنکاش در زمینه ها و بسترهای محیطی، سیاسی، فرهنگی و اجتماعی و در پرتو اصول و بنیادهای فکری اندیشمند صورت می گیرد. از این منظر، فارابی به لحاظ معرفت شناسی به اهمیت حواس ظاهری و باطنی به عنوان منابع معرفت تصریح می کند و دست به مهندسی مکتبی تلفیقی می زند که در عین پذیرش دیدگاه ارسطویی و اعتقاد به معرفت از طریق حس و عقل ، عنصر معرفتی فیض الهی و روح اشراقی را نیز به عنوان منشأ جدیدی در شناخت شناسی وارد می نماید. فارابی در شناخت حسی و عقلی با دسته بندی حواس و طرح بحث عقول سه گانه و شش گانه و دهگانه، حصول معارف برای انسان را از راه حواس و ادراک کلیات از راه احساس جزئیات و ادراک عقلی که البته در همه اقسام عقول انسانی یکسان نیست، ممکن می داند. اما مطابق نظرات فارابی در « فصوص الحکم» معرفت اشراقی بر خلاف معرفت مشایی که بر استدلال و منطق عقلی استوار است، بر کشف و شهود و ذوق عرفانی مبتنی است و از طریق اتصال شهودی و علم حضوری به دست می آید. این معرفت برای هر انسانی حاصل نمی شود بلکه تنها نفوس زاکیه رها شده از همه حجاب های ظلمانی می توانند از این فیض الهی بهره مند شوند.
در فلسفه فارابی، جهان به دو بخش «مافوق قمر» و «مادون قمر» تقسیم می شود که عالم مافوق قمر، مرکب از افلاکی است کروی شکل در داخل یکدیگر که دورترین آنها از مرکز «فلک کواکب ثابته» است و افلاک دیگر، هر یک سیاره ای از سیارات را حمل می کنند. معلم ثانی در ورای محرک اول که خداوند است، ده عقل را مطرح کرد که تا عقل نهم، هر یک مدبر فلکی است و عقل دهم که فعال است، به عالم مادون قمر می پردازد و نقش او سامان دادن به عالم کون و فساد است. بنابراین همه موجودات مجرد و مفارق مافوق قمر و موجودات متکثر و جسمانی ما تحت قمر، از مبدأ نخست که سبب اول است، صادر شده اند.
از بررسی نظر فارابی در کتاب «فی تحصیل السعاده» به خوبی می توان فهمید که اندیشه اجتماعی متفکران مسلمان چگونه پیوند تنگاتنگی با جهان بینی و انسان شناسی آنان دارد و از نظر آنها اجزای عالم با اجزای جامعه متناسب است و ارتباط انتظامی که در هیات طبیعی وجود دارد باید در تمام نظام و افعال مدینه نیز وجود داشته باشد. انسان فلسفه فارابی هدف زندگی اش را نیل به سعادت تشکیل می دهد که دست یابی به آن فقط از طریق علم مدنی ( علم سیاست) محقق می شود. زیرا علم مدنی، علمی است که به «نحوه ایجاد شرایط زندگی بهتر که در آن آرامش و امنیت وجود داشته باشد، می پردازد.» البته انسان برای زنده ماندن و نیل به سعادت و کمال مدنی الطبع بوده و نیازمند اجتماع است. فارابی در منظومه فکری خویش اهتمام جدی به «روش » دارد. فارابی روش ورود به مباحث فکری را به دو صورت بیان کرده است: یکی روش صعودی و دیگری روش نزولی که به تناسب موضوعات، از آنها بهره می گیرد. مقصود از «روش» عبارت است از راهکارهای قانونمندی که برای رسیدن به مقصود به کار می روند. بدین رو طبیعی است که در هر علمی، روش متناسب با خود آن علم مطرح باشد و در منظومه فکری معلم ثانی که مجموعه ای از علوم عقلی، سیاسی و اخلاقی است، روش های متنوعی به کار رفته است. در متافیزیک روشی دارد و در معرفت شناسی روشی دیگر . اخلاق و سیاست هم هر کدام روش خاص خود را دارند؛ اما اهمیت متدولوژیکی منظومه فلسفی فارابی به این است که بین روش های متعدد، نوعی ارتباط و اتصال وجود دارد و همه روش ها در نقطه «وحدت حقیقت» با هم تلاقی می کنند و به غایت واحدی می رسند. کتاب«احصاء العلوم» فارابی که یکی از کتاب های روش شناسی علمی وی است، با هدف ارتقای آگاهی انسان از علوم و مزایای هر رشته علمی برای انتخاب «بهترین دانش» نوشته شد.