نقش روسیه در مسئله هسته ای ایران

نقش روسیه در مسئله هسته ای ایران از اواخر سال گذشته افزایش یافت و بر همین اساس روسیه به محل توجه و رفت و آمد دیپلمات ها و مقامات غرب گردید. از سوی دیگر دیدارها و مناسبات دیپلماتیک روسیه و ایران جهت این مسئله فزونی یافت. آخرین دیدارها از این دست، سفر دو روزه ایگور ایوانف دبیر شورای امنیت ملی روسیه به همراه معاون وزیر خارجه این کشور به ایران بود. این سفر که پس از شکست نشست 1+5 در لندن و ارائه پیشنهادهای جدید سه کشور اروپایی صورت گرفت سوالاتی را مطرح ساخته است از جمله اهداف و انگیزه های این سفر چه بود؟ آیا روس ها در این سفر به عنوان واسط و میانجیگر وارد شده اند یا اینکه سعی دارند تنها مدیریت بحران نمایند؟ در کنار این سوالات، پرسش های بنیادی تری نیز وجود دارد از جمله روس ها چه منافعی را در راستای مسئله هسته ای ایران دنبال می کنند. آیا روس ها در راستای سیاست های غرب و در میدان بازی دیپلماسی غرب عمل می کنند؟ آیا روسیه تنها به منافع خودش می اندیشد؟ روس ها تا چه میزان به منافع ایران و سیاست های هسته ای ایران در استراتژی خود توجه دارد؟ نگاه سایر بازیگران (آمریکا، اروپا، ایران و آژانس) به نقش روسیه چیست؟
1-اینکه چرا نقش روسیه در مسئله هسته ای ایران افزایش یافته به دلایل مختلفی برمی گردد؛ موقعیت روسیه در شورای امنیت و دارا بودن «حق وتو» در این شورا یکی از انگیزه های توجه بازیگران به روس هاست. در واقع از زمان گزارش مسئله هسته ای ایران به شورای امنیت و هدف هایی که کاخ سفید از طریق اهرم شورای امنیت در نظر دارد، موقعیت روس ها نیز در پرونده هسته ای ایران متحول شد. دومین عالم افزایش موقعیت روسیه، جایگاه این کشور در معادلات و باشگاه هسته ای است روس ها با عنایت به اهداف و انگیزه های مختلفی که در میان بازیگران قدرت پیرامون بحث هسته ای ایران وجود دارد، موضوع هسته ای ایران را تنها در محدوده ایران- غرب نمی بیند در واقع از یک سو روس ها احساس نگرانی از پیوستن یک دولت دیگر به باشگاه هسته ای دارند و از سوی دیگر دغدغه رویه هایی دارند که نهایتا منجر به شکسته شدن ساختار و نظم موجود در قوانین مربوط به مسئله هسته ای گردد.
حضور روسیه در برنامه های هسته ای ایران نیز نقش تعیین کننده ای در رفتار روس ها داشته است. علاوه بر منفعت انحصاری که روس ها در این خصوص دارند و مآلا منافع سیاسی، امنیتی و اقتصادی که در این راستا نصیب روس ها می شود، مسئله هسته ای ایران نوعی پرستیژ و احیای قدرت برای روس ها در روابط بین الملل محسوب می گردد. بدیهی است که روسیه نمی تواند جایگاه منطقه ای و نقش ژئوپلتیک ایران را نادیده بگیرد. از سوی دیگر بن بست دیپلماسی اروپایی در حل مسئله هسته ای ایران نیز از جمله زمینه های دیگری است که موقعیت روس ها را در پرونده ایران افزایش داده است.غیر از موارد فوق نوع گفتمان «دووجهی» (مذاکره و جنگ) که میان ایران و آمریکا در سال جاری شکل گرفته و رویکرد تشویقی که اروپا مدنظر دارد، باید به زمینه های افزایش نقش روس ها افزود.
2-این نکته نیز حائز اهمیت است که سایر بازیگران چه نگاهی به نقش آفرینی روس ها در مسئله هسته ای ایران دارند. بدون تردید هر یک از بازیگران نگاه متفاوتی در این راستا دارند. آمریکایی ها سعی دارند از طریق اعمال فشارها و تطمیع روس ها را به سمتی سوق دهند که در نهایت در مقابله ایران قرار گیرد. اروپایی ها سعی دارند روس ها به عنوان یک میانجی عمل نماید منتهی میانجیگری که منجر به انصراف کامل ایران از چرخه تولید سوخت شود.
اما جمهوری اسلامی ایران که از سال 84 سیاست هسته ای خود را نسبت به بازیگران مسئله متحول ساخت و اتکا خود را به بازیگران توزیع کرد. روسیه نیز در این راستا جایگاه ویژه ای پیدا کرد در نگاه جمهوری اسلامی ایران روسیه با توجه به منافعی که در ایران و از قبل تهران دارد، می تواند «نقش حائل» در برابر فشارهای طرف های غربی مسئله هسته ای ایران داشته باشد.
3-به طور کلی درخصوص نحوه رفتار روسیه با مسئله هسته ای ایران دیدگاه ها و نظرات متفاوتی وجود دارد، برخی معتقدند رویکرد اصلی روسیه بیشتر در راستای اخذ امتیازات بیشتر از غرب است ایران مخالف غرب سبد خوبی برای امتیاز گرفتن است. برخی دیگر بر این باورند که روسیه در رایزنی ها و دیپلماسی فعال خود بیشتر درصد حفظ انحصاری خود در مسئله هسته ای ایران و جا انداختن طرح غنی سازی مشترک با ایران در خاک خود و جلوگیری از هسته ای شدن ایران است. به عبارتی روس ها بازار هسته ای ایران را صحنه یک رقابت استراتژیک می بیند. نظر سوم معتقد است که موضع روس ها مبهم و غیرقابل پیش بینی است و خاکستری عمل کردن روس ها به واسطه کسب بیشترین منافع از دوسوی ماجرای هسته ای ایران است.
4-همانطور که دیدگاه های متفاوتی در رفتار کلی روسیه مطرح است درخصوص اهداف سفر اخیر روس ها نیز متفاوت نگاه می شود. برخی معتقدند که روس ها به عنوان میانجی اروپایی وارد فاز جدیدی از مناسبات هسته ای با ایران شده و با سفری که ترتیب دادند سعی دارند ایران را با سیاست های پیشنهادی اروپایی ها نزدیک نمایند. در عین حال دیدگاه دیگری وجود دارد که معتقد است روس یه با سفر ایوانف درصدد تثبیت موقعیت خود در شرایط جدید حاکم بر مسئله هسته ای ایران می باشد چنانکه خبرگزاری رسمی روسیه نوشت انتشار اخبار مبنی بر پیشنهادات اتحادیه اروپا به ایران برای ساخت رآکتور هسته ای روسیه را بیش از پیش نگران ساخته است.
در مجموع به نظر می رسد که روس ها با هر انگیزه و اهدافی که در شرایط کنونی فرصتی برای ایران می باشد و دیپلماسی جمهوری اسلامی باید با توجه به اهداف و انگیزه ها و قوت و ضعف های موجود از همه ظرفیت ها جهت تحقق اهداف هسته ای خود بهره گیرد.