شیعه اما جعفری!

دکتر سیدباقر میرعبدالهی
واکاوی حیات سیاسی، علمی و اجتماعی ائمه هدی(ع) معلوم می کند که با امامت امام صادق(ع) دور تازه ای از حضور و شکل گیری تشیع آغاز می شود. این دوره از جهت تغییر و تفاوت شیوه های مبارزه و اعلام حضور پیشوایان شیعه ـ به مناسبت فزونی گرفتن فشارهای قدرت رسمی ـ قابل توجه است. این نوشته کوتاه اشارتی است به این تفاوت.
شیعیان به نام علی(ع) نامبردارند و ایدئولوژیست های معاصر شیعی نیز ایشان را «شیعه علوی» می نامند، ظهور تاریخی «شیعه جعفری» این حقیقت را پیش چشم تنگ نظران گذاشت که شیعه کسی نیست که فقط شمشیر بردارد و به زبان خون سخن بگوید. در این جا کافی و سزاوار نیست که فقط از «اقتضائات تاریخی» سخن بگوییم و این که آل علی گروه ناراحتی بودند که اولاً و بالذات شمشیر را می شناختند و در آن جا که عده و عده نداشتند، پرچم «تقیه» برمی افراشتند.
مسأله این است که ائمه هدی(ع) حتی آن گاه که قدرت اجتماعی و نفوذ معنوی داشتند هم گاه همان خشم و خشونت ظاهری را در کار نمی کردند، می بخشیدند و از کلام الله و سنت رسول(ص) حجت می آوردند. داستان شگفت و پرآب چشم علی(ع) و حسین(ع) از جمله بازگوینده این جلوه پررنگ شیعی است که ایشان جز آن گاه که باطل را آشکارا و عیان نمی دیدند، در مقابل آن، صف آرایی خونین نمی کردند و گرنه هرکس قیام کرد که شیعه نیست. در تاریخ حیات سیاسی و اجتماعی امامان(ع) هم می بینیم که آنان با بسیاری از جنبش های زمانه همراه و همدل نبوده اند.
امروزه می بینیم که اگر شیعه برخوردار از میراث تمدنی است، اگر دانایان قوم بر سر سفره «قال الصادق» گرد آمده اند، و اگر شیعیان اهل بیت، خود را فقط هواخواه یک دیانت تک افتاده و برآمده از بازی تاریخ نمی بینند، همه به مدد آن عقل زیرک جعفری است که فصلی دیگر در کتاب تشیع نوشت؛ فصلی که نسبت میان آگاهی و عمل را در این مرام، بیش از پیش متجلی ساخت. در این قاموس، «مظلومیت» نیز معنایی دیگر می یابد: در این جا دیگر مظلومیت به معنای قرار گرفتن در یک موضع ضعیف عاطفی و احساسی نیست. این جا « مظلوم شجاع» مطرح است؛ یعنی کسی که با وجود برحق بودن، کنار گذاشته شده، اما به مظلومیت حق خود «آگاه» است؛ بنابراین غوغا نمی کند و خط و نشان نمی کشد، بلکه برنامه ریزی می کند و به مدد مسجد و منبر و خطابه، حق خود را معرفی می کند.
شیعه جعفری، پویایی، افق گشایی و سرزندگی خود را همچنین در یک مفهوم برجسته دیگر بازمی نمایاند: اجتهاد. اجتهادی که پیروان ششمین معصوم از آن دم می زنند، پیوندی قاطع با «عقل» به مثابه یکی از منابع تشریع برقرار می کند. شیعه با این ترفند، خود را از عرب و عجم فراتر می برد و به «انسان» می اندیشد، اگرچه برخی فقه مسلکان، این عقل را پای بسته ظاهر سنت بدانند و اخباری گروانه، نفوذ اولیات و بدیهیات عقلی را نیز محتاج اذن مستقیم شارع بدانند. میراث پر برگ وبار پیشوای صادق(ع) از یک سو ریشه در همان آموزه های وحیانی دارد که پدران بزرگوار او آن را تبلیغ می کردند، و از سوی دیگر به امامان پس از او راه می برد و سرانجام در ساختار ارجمند فقه جواهری، می کوشد تا به قلمرو انسان امروز وارد شود.