حقوق بشر دوستانه در فرهنگ اسلامی

محمد قربان‌پور
در تعریف حقوق بین الملل بشر دوستانه آورده اند:«حقوق بشر دوستانه، مجموعه ای از قواعد بین المللی یا عرفی است که مشخصا ناظر بر رفتار قوای متخاصم در جنگ های مسلحانه بین المللی یا غیر بین المللی می باشد. این قواعد به دلایل انسان دوستانه حق طرفین مخاصمه را در انتخاب و استفاده از ابزارها وشیوه های جنگی محدود می کند و افراد انسانی ویا اموال و اشیایی را که در درگیری ها مورد آسیب قرار گرفته یا خواهند گرفت، مورد حمایت قرار می دهد.» حقوق بشردوستانه، «حقوق مخاصمات مسلحانه» نیز نامیده می شود. هدف کلاسیک حقوق بشر دوستانه کاهش آلام انسانها و محدود کردن آثار سوء ناشی از جنگ است. لیکن امروزه هدف از حقوق بشردوستانه تامین احترام به شان و کرامت والای انسانی و تضمین حق حیات و حقوق اساسی بشر و نیز تعقیب، محاکمه و مجازات جنایتکاران جنگی است.این مفهوم درحقوق بین الملل به طور رسمی در اوایل قرن بیستم با کنوانسیونهای لاهه 1907 و کنوانسیونهای ژنو، 1949 وارد گردید و البته پس از جنگ جهانی دوم، به علت آلام شدید ناشی از شقاوتهای صورت گرفته در دو جنگ خانمان سوز، به نحو وسیع مورد پذیرش جامعه بین الملل قرار گرفت.اما این مفهوم که در حقوق بین الملل اسلامی و تاریخ و فرهنگ اسلام، قدمتی به بلندای ظهور اسلام از قرن هفتم میلادی دارد، مبانی این حقوق را در رفتار پیامبر اسلام (ص) و یارانشان در طول جهاد باکفار می توان دید.
به عبارت دیگر، در دین مبین اسلام، به علت اینکه پیامبر اکرم(ص) در حین انجام رسالت خود ناگزیر از مبارزه با بت پرستان و سران شرک و ستم بودند جنگ های متعددی در زمان ایشان و صحابه و بویژه در زمان حضرت علی (ع) به وقوع پیوست که در این جنگها خطبه ها و رویه هایی از آن بزرگواران برجامانده است که در علوم اسلامی به «علم سیر» معروف است، علاوه برکتابهای سیره، درکتابهای فقهی در باب جهاد و امر به معروف و نهی از منکر هم قواعد حقوق بشر دوستانه وجود دارد. نمونه بارز این مسئله را می توان در زمان حضرت علی (ع) به سربازانش در جنگ با معاویه در خطبه چهاردهم نهج البلاغه یافت که می فرمایند:« چنانچه آنها را به خواست خدا شکست دادید، هیچ فرد در حال فرار را نکشید، جان هیچ مجروحی را نستانید، هیچ اسیری را شلاق نزنید، شرمگاه هیچ کس را عریان نسازید، مردگان را مثله نکنید، به داخل هیچ سراپرده ای بدون اذن صاحب آن داخل نشوید، اموال آنان به جز اموالی که در لشکرگاه به دست شما می افتد به غارت مبرید. این اموال متعلق به وراث آنان است که طبق مقررات ارث اسلامی باید میان آنها تقسیم شود. زنان را سخن زشت مگویید و آزار نرسانید حتی اگر بزرگان شما را سب کنند یا نوامیس شما را مورد دشنام قرار دهند.»
در اسلام حرمت جان انسانها و حقوق انسان به عنوان اصل اولیه است. چنانچه قرآن کریم می فرماید:« هرکس انسانی را به ناحق بکشد، گویی همه انسانها را کشته است.» (سوره مائده، آیه 32)پیامبر اکرم (ص) در جمع دو وضعیت متناقض«ملاحظات انسان دوستانه» و «ضرورتهای نظامی» در حدیثی، مروت و رحمت درجنگ را با هم تلفیق کرده و فرمودند:« انا نبی المرحمه و انا نبی الملحقه» ایشان در این عبارت مروت و مرحمت و انسانیت را مقدم بر جنگ قرار داده تا به رزمنده مسلمان القاء شود که او بازوی عدالت است نه شمشیر انهدام.
از این روست که به قطع می توان گفت، کلیه اصول و قواعد حقوق بشردوستانه مندرج در کنوانسیونهای ژنو 1949 و کنوانسیونهای لاهه 1907 و سایر معاهدات بین المللی بشردوستانه که به تصویب اکثریت قریب به اتفاق کشورهای جهان رسیده است براساس بنای عقلا هستند و از نظر دین مبین اسلام جزء احکام شرعی و بایسته های اسلامی می باشند که اگر دیگران با امضا معاهده و تصویب کنوانسیون متعهد به رعایت آنها می شوند، اسلام این تعهد را خارج از هرگونه التزام شکلی و سیاسی و خارج از تفاسیر رایج جنگ طلبان امروزه جهان، بر دوش جامعه مسلمین گذارده و ضمانت اجرای آن را عقوبت اخروی قرار داده است.