احزاب سیاسی ایران (بخش هشتم)

مرتضی صفار هرندی
دهه 1320 ، دوران آزادی پتانسیل نیروهای سرکوب شده در طول دوران دیکتاتوری برآمده از انحراف و اضمحلال مشروطه بود و استعداد نیروهای متمایل به الگوهای دینی ( فارغ از میزان ناب بودن گرایش ها) نیز در این دوران در قالب گروه های سیاسی چندی به فعلیت درآمده بود.
حتی وابستگان به حزب توده مثل مصطفی لنکرانی، در قالب هایی مثل «جمعیت مختلط ملی» گروه هایی با تابلو مذهبی تشکیل داده بودند. چنین گروهی می توانست از طریق روحانیونی مثل مرحوم شیخ حسین لنکرانی - که در آن زمان شناخت دقیقی از ماهیت حزب توده نداشت- به جذب نیرو از میان اقشار مذهبی برای حزب توده بپردازد. البته به سبب فاصله عمیق افکار «توده ای ها» با مذهب، ارتباط چنین گروه هایی با اقشار مذهبی از پایداری چندانی برخوردار نبود.
در این دوران، گروه های مذهبی با میزان های متفاوتی از گرایش به فعالیت حزبی و سیاسی به فعالیت اشتغال داشتند. مرحوم شیخ عباسعلی اسلامی، جامعه تعلیمات اسلامی را به منظور ایجاد فضای جدید در آموزش و پرورش با گرایش دینی آغاز کرده بود و از طریق مجله «تعلیمات اسلامی» کم و بیش موضعگیری هایی نیز در زمینه های سیاسی داشت. هدف اسلامی تربیت نسلی از تحصیلکردگان علوم جدید بود که دارای پایبندی های مذهبی باشند. «حاج سراج انصاری» با «اتحادیه مسلمین ایران» و مجله «مسلمین» با صبغه سیاسی پررنگ تری فعالیت می کرد. او تا سال ها بعد به عنوان فردی صاحب نظر در فعالیت مطبوعاتی مذهبی، مورد توجه گردانندگان نشریات دینی قرار داشت. در مقطعی حاج سراج انصاری نقش مهمی در بذل توجه نیروهای سیاسی مذهبی به موضوعات بین الملل اسلامی مثل مبارزه با جریان اشغال فلسطین داشت.
برخی از گروه های مذهبی مثل «مجمع مسلمانان مجاهد» به رهبری شمس قنات آبادی با تب تندی که بسیار زود به عرق نشست ابتدا با گرایش به آرمان های بزرگ اسلامی مثل حکومت دینی با فدائیان اسلام همراه شدند و به تدریج با پیوستن به جبهه ملی و جانبداری از آیت الله کاشانی، از فداییان اسلام فاصله گرفتند و در نهایت کار آنها به همسویی با منویات دربار پهلوی و همکاری با عوامل کودتای 28 مرداد مثل میراشرافی کشیده شد.
«انجمن تبلیغات اسلامی » دارای قدمتی بیش از دیگر گروه های مذهبی بود. عطاء الله شهاب پور این انجمن را با انضباط خاصی سامان داد و مجله ای به نام «نور دانش» را منتشر کرد. انجمن تبلیغات اسلامی با دیگر محافل دینی و سیاسی آن زمان نیز ارتباط داشت. در استان فارس مرحوم سیدنورالدین حسینی شیرازی «حزب برادران» را با آرمان های اسلامی تأسیس کرده بود. این حزب پایگاه امید نیروهای اسلامی آن خطه محسوب می شد. برخی از فعالان مذهبی سیاسی در این استان فعالیت خود را از همکاری با این حزب آغاز کردند. به عنوان مثال جوانان متدینی مثل دکتر علی شریعتمداری که در سال 1331 جمعیت آزادی مردم ایران را تشکیل دادند ابتدا از علاقه مندان حزب برادران و آیت الله نورالدین حسینی شیرازی بودند. رأس و بدنه جمعیت آزادی مردم ایران را در واقع همان اعضای «نهضت خداپرستان سوسیالیست» به رهبری محمدنخشب تشکیل می دادند. آنها در دوران نهضت ملی در واقع تفکر جناح سوسیالیست مذهبی حزب ایران را نمایندگی می کردند. محمد نخشب و حسین راضی رهبران این جریان پس از مدتی از «حزب ایران» اخراج شدند و جمعیت آزادی مردم ایران را در سال 1331 تأسیس کردند.
از دیگر اعضای این جمعیت به نام هایی مثل کاظم سامی کرمانی ( وزیر بهداری دولت موقت بازرگان در ابتدای پیروزی انقلاب اسلامی) ابراهیم یزدی ( دبیرکل فعلی گروه نهضت آزادی) علی محمد ایزدی ( وزیر کشاورزی دولت موقت بازرگان) حبیب الله پیمان، قاسم لباسچی و محمود نکو روح می توان اشاره کرد. برخی از اعضای این گروه سوسیالیست مثل علی محمد ایزدی در اولین سال های پس از پیروزی انقلاب اسلامی در شمار زمینداران و حامیان زمینداران بزرگ و خوانین قابل ارزیابی بودند! گرایش مذهبی ( البته متجددانه) این افراد در حزب ایران ، آنها را به افرادی مثل مهدی بازرگان- ولو این که فاقد گرایش سوسیالیستی بود- نزدیک می کرد. مهدی بازرگان در ابتدا صاحب امتیاز مجله صنعت ( ارگان کانون مهندسین ایران) بود و کانون مهندسین در واقع هسته اصلی حزب ایران به شمار می رفت. تا بدان جا که مهندس زیرک زاده عضو این کانون به دبیر کلی حزب ایران رسید.
بنابراین در بدنه حزب ایران به عنوان یکی از مهم ترین اجزای جبهه ملی اول دو گرایش مذهبی تجددگرا یعنی «خداپرستان سوسیالیست» و نیز «مهدی بازرگان» فعالیت می کردند که در دهه های بعد نقش موثری در دسته بندی احزاب سیاسی با گرایش مذهبی روشنفکرانه ایفا کردند. «نهضت خداپرستان سوسیالیست» در سال های 1328 و 1329 با پیشنهاد محمدنخشب برای پیوستن علنی به جبهه ملی روبه رو شد. ولی مقاومت اعضا، در برابر این پیشنهاد ، تشکیل گروه جدیدی به نام «جمعیت خداپرستان سوسیالیست» توسط نخشب را به دنبال داشت. این انشعاب و اصولاً تحلیل رفتن توان گروه هایی از این دست در سال های منتهی به کودتای 28 مرداد 1332 در نهایت به اضمحلال آنها منتهی شد. نخشب به آمریکا رفت، اما دیگر انگیزه ای برای رهبری دانشجویان همفکر خود نداشت.
در میان گروه های اسلامی دهه 1320 ماندگارترین نام متعلق به جمعیت فداییان اسلام است. سید مجتبی میرلوحی ( نواب صفوی) طلبه جوان حوزه علمیه نجف در بازگشت به ایران برای مبارزه با افکار ضد اسلامی کسروی، در سال 1324 با همراهی برادران واحدی جمعیت فداییان اسلام را تأسیس کرد. تظاهرات اعتراض به دستگیری آیت الله کاشانی در سال 1325، راه اندازی حرکت ثبت نام برای اعزام به جبهه های فلسطین در همان زمان، مبارزه با تقلب در انتخابات مجلس شانزدهم و حذف فیزیکی هژیر وزیر دربار به عنوان مانع بزرگ قدرت یابی طرفداران نهضت ملی، مشارکت موثر در تشکیل جبهه ملی و قتل رزم آرا مزاحم قدرتمند ملی شدن نفت از جمله تلاش های این جمعیت در آن سال ها است. فدائیان اسلام، در هدف گذاری اصلی به دنبال تشکیل حکومت دینی و دارای کتابی به همین منظور و با عنوان «اعلامیه فدائیان اسلام یا کتاب راهنمای حقایق» بودند.
اگرچه آنها تشکیلات منسجم حزبی در تهران و شهرستان ها نداشتند، اما شبکه ای سنتی در بیشتر نقاط مهم کشور و در قالب ارتباط با مساجد و هیئت های مذهبی، اعضا و هواداران فدائیان اسلام را به یکدیگر متصل ساخته بود. مقابله دولت مصدق با شریعت خواهی فدائیان اسلام به تدریج باعث دوری آنها از صحنه حمایت از مبارزات پارلمانی استقلال خواهانه و انزوای ایشان شد. دو سال پس از کودتای 28 مرداد کادرهای اصلی فدائیان اسلام در برابر جوخه اعدام رژیم شاه به شهادت رسیدند و از آن پس تا پیروزی انقلاب اسلامی آنچه از فعالیت اعضا و هواداران بازمانده این گروه مشاهده می شود در قالب همراهی با حرکت عمومی نهضت اسلامی امام خمینی (ره) است.