چرایی انحلال حزب جمهوری

مریم‌السادات حسینی
ضرورت حضور منسجم و تشکیلاتی حزب در دوران پس از پیروزی انقلاب اسلامی زمینه ساز ظهور و فعالیت فراگیرترین حزب رسمی و قانونی کشور به نام حزب جمهوری اسلامی گردید. پنج روحانی ارشد نظام - دکتر بهشتی، آیت الله خامنه ای ، آیت الله رفسنجانی، آیت الله موسوی اردبیلی و دکتر باهنر - بیانیه تشکیل حزب را تنها یک هفته پس از پیروزی انقلاب اسلامی منتشر ساختند:«ایجاد تشکیلاتی نیرومند و سازمان دادن به نیروهای فعال و ایجاد انسجام و انضباطی آهنین که می تواند حرکت انقلاب ملت را به درستی تداوم بخشد و جنبش را از خط انهدام مصون بدارد.» تهدید و بحران آفرینی ضد انقلاب همراه با تجاوزات دشمن بعثی در اوائل دهه 60 ش موجبات حضور و فعالیت وحدت آفرین همه نیروها و عناصر مذهبی را تحت حزب جمهوری اسلامی فراهم آورده بود و این حزب نیز نقش تأثیرگذاری در روند تحولات سیاسی و اجتماعی کشور خصوصاً در عرصه انتخابات برعهده داشت.
اما این یکپارچگی و وحدت فعالیت حزبی دیری نپایید. به تدریج با عبور جریان انقلاب از مراحل حساس و مخاطره آفرین سال های آغازین پیروزی و ضرورت حضور و فعالیت عناصر مدیریتی جدید و بعضاً با نظر گاه های متفاوت درباب جهت گیری های اقتصادی و سیاسی کشور زمینه های بروز اختلاف و دو دستگی در حزب جمهوری اسلامی را فراهم آورد و این اختلافات باعث شکل گیری جناح های مختلف در درون حزب شد که سرانجام نیز انحلال و تعطیلی کامل حزب را در پی آورد. اختلاف نظر عمده در خصوص مسائل فقهی و اقتصادی بود. در واقع مسئله اقتصادی زمینه ساز اساسی بروز اختلاف نظرهای فقهی شد و آن نیز سرآغاز اصلی مناقشات جناحی و درون حزب جمهوری اسلامی گردید. بحث بر سر مسئله اصلاحات ارضی و قانون کار موسوم به «ج» که برای اولین بار در سال 1360 نمود پیدا کرد دو دیدگاه متفاوت فقهی را در پی آورد.
برخی با استناد به اجرای کامل «احکام اولیه» مجلس و وکلای مردم را برای قانون گذاری در این باب ذی صلاح نمی دانستند در حالیکه گروه دیگر با استدلال «احکام ثانویه و حکومتی» این حق را برای مجلس به صورت موقت قائل بودند. دامنه این اختلافات در حالیکه به مجادلات در زمینه اختیارات رهبری نیز کشیده شده بود منجر به انشعاب دو جناح چپ و راست یکی با اعتقاد به اقتصاد بسته دولتی و دیگری با دیدگاه اقتصاد بازار آزاد گردید. با تداوم این اختلافات و جناح بندی ها سرانجام دو تن از موسسان اصلی حزب «آیت الله خامنه ای و آیت الله رفسنجانی» طی نامه ای در یازدهم خرداد سال 66 ش ادامه فعالیت حزب در آن شرایط را بهانه ای برای ایجاد اختلاف و دو دستگی بیشتر و ایجاد خدشه در وحدت و انسجام ملت دانسته و خواستار موافقت امام برای تعطیلی حزب گردیدند.
در بخش هایی از این پیام آمده است:«همانطور که قبلاً نیز کراراً عرض شد شورای مرکزی پس از بحث و بررسی مبسوط و با اکثریت قاطع به این نتیجه رسید که مصلحت کنونی حزب جمهوری اسلامی انقلاب در آن است که تعطیل و فعالیت های آن به کلی متوقف گردد. مراتب برای استحضار و کسب رهنمود عالی معروض می گردد.» امام در حالیکه همواره حمایت ها و کمک های خود را به حزب جمهوری اعلام داشته بودند اما ایشان نیز با وجود اختلافات و انشعابات موجود در حزب تداوم فعالیت آن را به صلاح ندانسته و در پاسخ به درخواست حضرات موافقت خود را اعلام نمودند و بدین ترتیب نخستین حزب فراگیر جمهوری اسلامی در دوازدهم خرداد 66 رسماً منحل گردید.