اندیشه سیاسی مسلمانان (بخش دهم)

فتح‌الله پریشان
فارابی اجتماعات مدنی را به ارگانیسم موجود زنده تشبیه می کند که در حقیقت اعضای آن، همانند سلول های بدن هستند که هر کدام با کار ویژه خود، در تعامل با دیگر اعضا برای وصول به غایت «کلیت بدن» با یکدیگر تعاون و همکاری دارند. تشبیه ساختار نظام سیاسی به بدن موجود زنده بیانگر ضرورت پیوستگی و انسجام اجزای نظام سیاسی با یکدیگر و با سیستم سلسله مراتبی به رئیس مدینه است که حکم قلب را در بدن دارد با این تفاوت که «اجزا و مراتب مدینه به واسطه محبت بعضی با بعضی دیگر مرتبط شده اند و پیوند خورده اند و از راه عدالت و اعمال عادلانه، محفوظ و باقی می مانند.»
این محبت گاهی طبعی و گاهی ارادی است که نوع اخیر آن بر سه گونه می باشد؛ محبت ناشی از اشتراک در فضیلت، محبت ناشی از منفعت و محبت ناشی از لذت. بنابراین ساختار نظام سیاسی فارابی به شکل ارگانیستی است و در آن، اجزا به صورت سلسله مراتب وجود دارند که در رأس آن، رئیس و زمامدار قرار دارد. بعد از او «طبقه متوسط» که در حقیقت، نهادهای حکومتی هستند و در مرتبه سوم، توده مردم قرار دارند که در بین مردم، گروه های مخالف و نخبگان فکری وجود دارند. در واقع ساختار مدینه فاضله به صورت سه طبقه ذیل است:
1-طبقه روسا که ریاست برتر از آن آنها است و کسی بر آنها ریاستی ندارد؛
2-طبقه خدمتگزاران که فقط خدمت می کنند و هیچ نوع ریاستی ندارند؛
3-طبقه متوسط که زیردست روسا و رئیس مرئوسان بعد از خود هستند.
 سطوح رهبری در نظام سیاسی
پیش از این در بحث انواع حکومت بیان شد که در نظام سیاسی فارابی به تعداد اشکال حکومت، رهبری وجود دارد و رهبری مهمترین رکن در ساختار نظام سیاسی است که در بالای هرم قدرت سیاسی قرار می گیرد. مطابق تقسیم بندی رهبری در نظام سیاسی فارابی، 15 نوع رهبری فاضله وجود دارد که شامل پنج سطح در سه نوع نظام است.
1-نوع اول رهبری، رئیس اول است. «ریاست اولی» یکی از اشکال حکومت فردی است که در هر سه سطح نظام سیاسی، یعنی «نظام سیاسی مدینه»، «نظام سیاسی امت» و «نظام سیاسی معموره» قابل تحقق است و در رأس آن، نوعی از رهبری قرار دارد که از «حاکمیت برتر» برخوردار است و در قالب تعابیری چون، ملک مطلق، فیلسوف، امام، واضع نوامیس و رئیس اول معرفی شده است. ویژگی ها و تعابیری که فارابی برای چنین انسان کاملی می شمارد، تنها در پیامبر (ص) متحقق است.
2-نوع دوم رهبری، رئیس تابعه مماثل است. اینکه در زمان فقدان رئیس اول، تکلیف شریعت و زمامداری اجتماع چه می شود؟ فارابی را از منظر کلام شیعی به تبیین رهبری مماثل (مثل رئیس اول) رهنمون می شود و با ویژگی هایی که برای آن ارائه می کند، در واقع فلسفه امامت در تشیع را بازسازی می کند. زیرا از منظر فارابی این نوع از رهبری در وظایف مانند رئیس اول عمل می کند و از شرط حکمت و اتصال به منبع فیض الهی برخوردار است و در صورت نیاز به وضع قوانین، تکمیل یا تغییر آنها بر اساس مصلحت و مقتضیات زمان می پردازد.
3-نوع سوم رهبری، ریاست سنت (ولایت فقیه) است. ضرورت ادامه حیات سیاسی، اجتماعی و حفظ آیین و شریعت، بعد از رئیس اول و رئیس مماثل اقتضا می کند که نظام سیاسی طراحی شده توسط فارابی با رفع هر گونه بن بست سیاسی بدون رهبری رها نشود. البته در چنین برهه ای به دلیل عدم حضور رئیس اول و امام، شرایط رهبری به مراتب دشوارتر و در نتیجه گزینش متولی سخت تر و منوط به ویژگی هایی خاص تر می گردد. اولاً رئیس سنت به صناعت فقه نیازمند است تا از طریق آن احکام وضع نشده توسط شارع را در امور مستحدثه استخراج و استنباط نماید و تکلیف امت را روشن سازد، ثانیاً این فقیه باید همه اوصاف دوازده گانه «آراء اهل المدینه الفاضله» و یا ویژگی های شانزده گانه توصیف شده در کتاب «تحصیل السعاده» را داشته باشد. شرایطی چون حکمت (البته نه بعد وحیانی آن بلکه به معنی فلسفه)، فقاهت (که فارابی آن را از محدوده فقه رایج خارج و به هشت شرط اساسی منوط کرده)، دین شناسی، زمان شناسی، قدرت بر هدایت، و قدرت بر جهاد را از اوصاف رئیس سنت می شمارد.
4-نوع چهارم رهبری، روسای سنت است. در صورت نیافتن انسان واجد شرایط ریاست سنت، فارابی پیشنهاد ریاست دو نفری را مطرح می کند.
5-نوع پنجم رهبری، روسای افاضل است. این نوع رهبری، شورایی مرکب از شش نفر کارشناس فقیه است که در صورت فقدان روسای سنت، رهبری و اداره جامعه را به دست می گیرند. چون این شورا جانشین روسای سنت بوده، بالطبع همه شرایط شش گانه آنها برای شورا ضروری است و هر کدام از اعضا باید دست کم یک شرط را داشته باشند. البته فارابی نگران تعدد رهبری است و لذا با شرط هماهنگی و سازگاری این مرحله را قابل تحقق می داند و الا آن را منتفی می شمارد.