راه بی‌رهرو

رضا گرمابدری
بسم‌الله‌الرحمن‌الرحیم
«شهید مطهری در میان فلاسفه معروف اسلامی، تنها فردی است که دیدگاه فلسفی او به مسائل اجتماعی و سیاسی و حتی مسائل زندگی تسری می‌یابد.» فراز یاد شده بخشی از بیانات مقام معظم رهبری در دیدار اعضای شورای مرکزی ستاد بزرگداشت شهید مطهری است. تامل در این فراز به وضوح راه صحیح و موفقی که شهید مطهری با درایت و هوشمندی تشخیص داده و طی کرده را ترسیم می‌کند. یگانه بودن شهید مطهری در میان فلاسفه اسلامی نیز مربوط به همین نکته است و با وجود چنین ویژگی در مشی علمی شهید مطهری می‌توان گفت او آنچه را که مشاهده می‌کرد و به آن می‌پرداخت ضمن نظر داشتن به اقتضائات زمان خود متوجه آینده‌ای که در بستر تحولات شکل می‌گرفت نیز بود.
یکی از تفاوت‌های اساسی میان فلاسفه غربی با فلاسفه اسلامی در این است که فلاسفه غربی از قرن ها پیش تلاش کردند تا اندیشه‌های فلسفی و یافته‌های ذهن خود را در بنیان‌های حکومتی، سیاسی، اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی، آموزشی و... جوامع غربی رسوخ دهند که به تدریج نیز این چنین شد و بررسی تاریخ تحولات غرب موید این موضوع است تاجایی که هیچ کس نمی تواند این واقعیت را انکار کند که غرب مدرن مولود اندیشه های فلسفی فیلسوفان پیش و پس دوره رنسانس می‌باشد. هر آنچه بود شرایط حاکم بر جوامع غربی پذیرای نقش آفرینی این فلاسفه بود و نظرات فلاسفه برجسته غرب با مقداری تقدم و تاخر بر روند تغییر و تحول در غرب تاثیرات عمیق می‌گذاشت و به یقین می‌توان اذعان کرد که غرب امروز در ابعاد -مثبت و منفی- ساخته فکر و اندیشه فلاسفه گذشته خود است. برخلاف غرب در عالم اسلامی فلاسفه اسلامی هیچگاه نتوانستند حضوری هر چند اندک در عرصه تحولات بنیادی که بتواند راهگشای آیندگان و تثبیت‌کننده نقش فلاسفه در ایجاد سازوکارها و رویه‌های جدید در حوزه‌های مختلف باشد، داشته باشند. از این رو برخلاف غرب در عالم اسلامی یکنواختی بیشتر و پایدارتر مشاهده می‌شود و نقاط برتر جوامع اسلامی در گذشته نسبت به غرب به موضوعات دیگر بازمی‌گردد. مشرب فلسفی شهید مطهری که با استناد به آثار و ورودش به حوزه‌های مختلف فلسفی می توان گفت به خوبی با تاریخ فلسفه غرب و عالم اسلام آشنا بود- اسلام ناب است. این شهید بزرگوار متعلق به دوره‌ای از فلسفه اسلامی است که سال‌ها از اوج‌گیری آن توسط ملاصدرا فیلسوف بی بدیل جهان اسلام تحت عنوان «حکمت متعالیه» می گذشت ولی با وجود این جهش علمی عظیم در عالم فلسفه از لحاظ اجتماعی و تعامل با جامعه همچنان «وضعیت» گذشته بر آن حاکم بود. اگر این «وضعیت» تغییر می‌یافت، می‌توانست اقدامی «اولی» و «تحول آفرین» در جهان اسلام محسوب شود و موجد دستاوردهای ارزشمند و مبارک گردد و این افتخار «جاوید» نصیب این مرد الهی «شهید مطهری» شد. مشی فلسفی شهید مطهری فاصله طولانی و چند قرنی میان اندیشه‌های ناب فلسفه اسلامی با رفتار و تحولات اجتماعی در عرصه‌های مختلف را کم کرد. هر چند راه ترسیم شده توسط این فیلسوف نامی در حال حاضر رهرو جدی و شناخته شده‌ای ندارد اما تمجید مقام معظم رهبری از شهید مطهری با برجسته ساختن این بخش از تکاپوی علمی ایشان و مطالعه فرایند تحولات ارتقا بخش جوامع مختلف نشان می‌دهد که با پر کردن این خلأ می‌توان در انتظار جامعه‌ای متعالی و رشد یافته بود. ان شاءالله