اوقات فراغت، فرصت یا تهدید

شمارش معکوس برای تعطیلات تابستان آغاز شده است. هر ساله با نزدیک شدن به ایام فراغت دانش آموزان از تحصیل، دستگاه های مختلف برنامه های خود را تحت عنوان «غنی سازی اوقات فراغت دانش آموزان» اعلام می کنند. وزارت آموزش و پرورش، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، سازمان تبلیغات اسلامی، بسیج و... هر ساله آمار و برنامه هایی برای اوقات فراغت گزارش می کنند که غالب آنها را تلاش های هنری، نقاشی، خوشنویسی، تذهیب، معرق،کلاس های ورزشی و اردو تشکیل می دهد. به عبارتی هنر و ورزش همان درس بحث انگیزی که در طول سال تحصیلی مورد بی مهری و بی توجهی اند، پس چگونه می توان در ترم تابستان باعث شکوفایی خلاقیت دانش آموزان شد و در سال تحصیلی تنها به ارائه دروس از پیش تعیین شده فکر کرد؟ چه طور می توان در تابستان کودکان را به کتابخانه دعوت کرد ولی در کتابخانه مدارس و کلاس درس تلاشی به این منظور انجام نداد.
کارشناسان مسائل تربیتی در این باره معتقدند در صورتی که برای پرکردن اوقات فراغت برنامه ریزی نشود این ایام می تواند در شکوفایی استعدادها نقش مهمی داشته باشد و همچنین اگر نظارت کاملی بر روی دانش آموزان صورت نگیرد، این ایام می تواند به عنوان یک تهدید جدی تلقی شود همان طور که بسیاری از مشکلات و ناهنجاری ها از سوی برخی دانش آموزان در ایام تعطیل صورت می گیرد، و این نشان دهنده اهمیت ویژه این دوران است که توجه و برنامه ریزی خاصی را می طلبد. اما در حال حاضر به رغم وجود متولی اوقات فراغت جوانان، از بین 5/14 میلیون دانش آموز کشور تنها 10 درصد تحت پوشش برنامه های اوقات فراغت بوده و مابقی رها هستند. آمار نشان می دهد از حدود یک میلیون و 26 هزار نفر دانش آموزی که در تهران وجود دارد اگر شش ساعت در روز فراغت داشته باشند، حدود 295 میلیون نفر اوقاتی دارند که می توان برای آن برنامه ریزی کرد. این در حالی است که حداقل 20 تا 30 هزار نفر پسر 11 تا 21 ساله ساعت بیکاری را در مراکز گیم نت می گذرانند و به طور متوسط سالانه 20 میلیارد ساعت اوقات فراغت دانش آموزان کشور هدر می رود.
اوقات فراغت، آینه فرهنگ جامعه
لحظه، لحظه اوقات فراغت امروزه از چنان اهمیتی برخوردار است که حتی از آن به مثابه آینه فرهنگ جامعه یاد می کنند. به این معنی که چگونگی گذراندن اوقات فراغت افراد یک جامعه تا حد بسیاری معرف ویژگی های فرهنگی و میزان توسعه یافتگی آن جامعه است. بنابراین اگر طرح و نقشه زندگی و کار جوانان با برنامه هایی که برای اوقات فراغت خود تنظیم می کنند، مغایرت داشته باشد و یا تفریحات و فعالیت های فراغتی آنها با هنجارهای فرهنگی در تضاد می باشد اوقات فراغت به یک مشکل اجتماعی مبدل خواهد شد.
هر کاری که غیر از کار و حرفه روزانه فرد به اختیار فرد در هر ساعتی از فراغت که مایل است انجام شود، اعم از تفریح یا انجام کاری سخت و عقب افتاده بازهم جزئی از گذراندن اوقات فراغت محسوب می شود. زیرا بر خلاف کار روزانه هیچ اجباری برای انجام آن ندارد و می تواند زمان آن را تغییر دهد.
بررسی نحوه گذراندن اوقات فراغت جوانان در سال های پیش در فصل تابستان نشان می دهد که در اغلب مناطق شهری به ویژه در شهرهای بزرگ، خیابان گردی و رفتن به پارک ها و مجموعه های تفریحی به عنوان یکی از راه های گذراندن اوقات فراغت است که با توجه به ویژگی فعالیت های فرامحلی این سیل عظیم از نیروهای آزاد شده متمایل به فعالیت های جمعی و گروهی، در هر لحظه می توان انتظار داشت که هیجانات انباشته آنان تخلیه شده و زمینه بروز هرگونه حادثه یا فعالیت مهار نشدنی را فراهم آورد.
در سال های اخیر اوقات فراغت، تفریح محسوب شده است، در صورتی که هم فرصت است و هم تهدید. در گذشته به هر نحوی تلاش می کردیم تعطیلات سپری شود. در صورتی که اوقات فراغت در تمام سال وجود دارد و متأسفانه سازمان های دولتی فعالیت هایشان را معطوف به پر کردن این اوقات می کنند. مکان فراغت محل های تفریح نیست و اتفاقاً می بینیم که بیشتر اوقات فراغت در خانه می گذرد و کمتر می توان رفتار افراد را در خانه کنترل کرد، انواع بازی های الکترونیکی بچه ها را منزوی کرده و حتی شاهدیم که در کشورهای غربی در مورد چاقی ناشی از این بازی ها هشدار می دهند.
تحقیقات نشان داده است افرادی که اوقات فراغت مفید و مطلوبی دارند از لحاظ اقتصادی بازده مطلوب تری دارند و همچنین این افراد عمر بیش تری می کنند. اما چگونگی گذراندن اوقات فراغت بر ابعاد اجتماعی، فرهنگی و حتی سیاسی فرد تاثیرگذار است. به نحوی که گذراندن اوقات فراغت مطلوب منجر به افزایش سطح شعور، آگاهی و تبادل افکار می شود. علاوه بر آن چنانچه افراد اوقات فراغت مفید و مطلوبی داشته باشند، نگاه و بینش سیاسی آنان نیز تقویت می شود.
اوقات فراغت در حال حاضر بعد رسانه ای یافته و بیش ترین اوقات فراغت افراد را رسانه ها به خود اختصاص می دهند. در این میان رسانه های مکتوب کمترین زمان و رسانه های صوتی و تصویری بیش ترین زمان را به خود اختصاص می دهند.
علی رغم اینکه میزان تحصیلات و سواد در کشور ما به سرعت در حال افزایش است و انتظار می رود که سهم رسانه های مکتوب بیش تر شود، اما هنوز در سبد کالای مصرف فرهنگی خانوارها رسانه مکتوب نقش مهمی ندارد.
در نهایت ممکن است افراد دچار نوعی از خود بیگانگی شوند چرا که اوقات فراغت زمانی است که فرد در آن با بازنگهداری خود از انجام کار موجب تقویت قوای روحی خود می شود. اگر این اوقات فراغت صرف اموری که موجب خلاقیت، نوآوری، احساس ابتکار، بازسازی قوای انسانی در فرد شود می تواند نقش اصلی خود یعنی بازآفرینی قوای روحی را ایجاد کند. در غیر این صورت بهره برداری زیاد از آنها که در جامعه و در بین جوانان بسیار معمول است می تواند در آینده در فرد حالت سستی ایجاد کرده و نشاط و شادابی را در اوقات فراغت ایجاد نکند.
در بسیاری از کشورهای دنیا برنامه ریزی در خصوص اوقات فراغت، از جمله برنامه های اولویت دار آنها محسوب می شود و مختص فصل خاصی از سال نیست این در حالیست که در کشور ما مسئولان مدت کوتاهی به تابستان مانده به فکر اوقات فراغت جوانان و برنامه ریزی برای آن می افتند در حالی که این امر به طور حتم بی فایده خواهد بود.
اوقات فراغت، فرصت یا تهدید
برای برنامه ریزی در این زمینه باید مشخص کرد چه سیاستگذاری باید برای فراغت داشت، آیا آن را یک فرصت برای رشد و تعالی می بینیم؟ پس چه زمان هایی را می توانیم مورد استفاده قرار دهیم و در چه زمان هایی؟ آیا این اوقات یک تهدید است، چالش بین این فرصت و تهدید باید در سیاستگذاری در نظر گرفته شود.
بسیاری از کارشناسان معتقدند در حالی که در آموزش و پرورش امکانات کم نیست اما برنامه ای مناسب برای پر کردن اوقات فراغت دانش آموزان تهیه نشده است.
آموزش و پرورش مهم ترین سازمان دولتی است که باید به این موضوع بپردازد. در دوره جدید دانش آموزان می توانند زمان و مکان را دستکاری کنند و حتی با یک موبایل در کلاس وقت فراغت داشته باشند. این اوقات فراغت فقط به تابستان محدود نمی شود پس آموزش و پرورش نقش کلیدی دارد و نه تنها خرج بودجه که با توجه به افت تحصیلی ناشی از تلف شدن این اوقات می تواند با تحقیق، در کنار سایر وظایف، به اوقات فراغت به مثابه شکل دهنده سبک های زندگی و رفتار بپردازد.