اعتیاد و راهکارهای مقابله با آن

فرزانه محمدحسینی
مقابله با اعتیاد و از جمله محصولات نشاط آور در حیطه وظایف ستاد مبارزه با موادمخدر نیروی انتظامی است.
دکتر حامد اختیاری مسئول آزمایشگاه ارزیابی و شناسایی مرکز مطالعات اعتیاد دانشگاه علوم پزشکی تهران و سردبیر فصلنامه اعتیاد و یکی از محققین در این خصوص گفت: زمینه کاری ما بیشتر مربوط به علوم و اعصاب و مداخلاتی است که در حوزه اعتیاد انجام می شود، مثل: مداخلات درون مغزی، کارهای تصویربرداری مغزی و...، مطالعاتی که برای شما معرفی می کنم با آن فضای کاری بسیار متفاوت است و علت این امر هم آن است که دارای اهمیت و موضوع خاص متدولوژی می باشد که در این زمینه مطالعه و استفاده می شود.
به نظر من، از این روش برای کار در حوزه اعتیاد استفاده می شود زیرا که هم راهگشا و هم نسبتاً ساده است و در ضمن به ما کمک های خیلی خاصی می کند.
وی گفت: ما در مورد جامعه ایران این که چه چیزی موجب اعتیاد می شود و افراد برای درمان مراجعه می کنند و در این کار موفق یا ناموفق می شوند یک سری مطالعات محدودی انجام دادیم. ولی می توان گفت که هنوز یک الگوی درست و تئوریکی نداریم، اکثر الگوهایی که استفاده می شود در حوزه های مختلف است.
به طور مثال: وقتی می گوییم که فردی علاقه دارد به یک کار مخاطره جویانه دست بزند و آن را انجام بدهد عموماً از مطالعات غربی است که مطرح می شود و مصداقی در فرهنگ ما ندارد، ولی این که در خود فرهنگ اعتیاد ما این واژه ها دارای مفاهیمی خاص باشند بعید می دانستیم که کاری به این شکل دقیق بتوانیم انجام بدهیم.
وی افزود: بیشتر مطالعات کیفی در دانشگاه ها مربوط به دانشجویانی می باشد که در رشته جامعه شناسی مشغول تحصیل هستند و این مطالعات کیفی و متادولوژی هم به آنها آموزش داده می شوند، مطالعات کیفی به این عنوان است که به طور مثال: فردی می آید داستانی از زندگی اش را مطرح می کند، سوال این است که داستان و ماجراهایی که این قبیل افراد بازگو می کنند صرفاً پاسخ به یک سری پرسش ها نیست فقط داستان یک یا دو صفحه ای است که ما باید از نظر آماری آن را تحلیل کرده و به یک سری نتایج قابل توجهی دسترسی پیدا کنیم. مطالعات کیفی سعی می کند از یک سری از ماجراها و داستان های متنی که لزوماً ساختار یافته کمی نیستند را از نظر آماری تحلیل و مورد بررسی قرار بدهد. به نظر من، ما در حوزه اعتیاد به این نوع کارها و مطالعات خیلی نیازمندیم. به طور مثال اینکه با افرادی از نزدیک روبه رو شویم که موفق شدند اعتیادشان را ترک بکنند.
دکتر اختیاری در ادامه افزود: ما در حوزه اعتیاد زنان هیچ الگوی خاصی نه در ایران بلکه در هیچ جای دنیا نداریم، بهتر است با این حوزه به عنوان یک حوزه خیلی خاص شروع به فعالیت کنیم. ما در مسیر خود متوجه شدیم که خیلی از سوالاتی که می توانست جواب مناسبی به ما بدهد برایش درباره آقایان هم پاسخی نداشتیم و به این فکر افتادیم که برای این سوال برگردیم به عقب و این کار را در مورد آقایان هم انجام بدهیم. چون خیلی از این پرسش ها در مورد آقایان هم به طور کامل مشخص نبود ولی می توان گفت که یک فرصتی بود که ما می توانستیم این کار را انجام بدهیم، باید گفت که حوزه اعتیاد زنان در تمام دنیا یک حوزه کاملاً حساس است چه در کشور ما و چه در کشورهای دیگر خصوصاً اگر بحث اعتیاد و مسئله جنسی هم در کنارش قرار بگیرد این مورد خیلی حساس تر می شود. در بحث حوزه اعتیاد زنان در هر دوره یک سری آمارهای محدودی وجود دارد که نسبت زنان به مردان عموماً یک به سه است و در کشورهایی مانند آمریکا 4/2 درصد در آقایان و 10/8 درصد در خانم ها می باشد.
در ایران آمارهایی که وجود دارد یک چیزی حدود 1 به 12 است. اگر بخواهیم یک نسبتی بگیریم می توان گفت که حدود 8 الی 9 درصد در خانم ها بوده و بیش از 90 درصد نیز در آقایان می باشد.
بعضی وقت ها 5 الی 6 درصد خانم ها در این گروه قرار می گیرند که تقریباً جابه جا هم می شوند، این مقدار یک چیزی نزدیک به 100 تا 150 هزار نفر می باشد که در جای خودش مقدار قابل توجهی است.
وی افزود: در کشور ما کل افرادی که دچار اسکیزوفرنی هستند حدود 70 هزار نفر است که در مورد خانم ها تقریباً از هر 1000 نفر چند نفر دچار این پروسه هستند که این آمارها نسبت به قبل کمی پایین تر است.
زنان، به خصوص در مملکت ما دارای یک نقش کلیدی هستند هم در محیط اجتماع و هم در خانواده دارای جایگاهی خاص می باشند که این موضوع را پراهمیت تر می کند و بسیار مهم است و باید روی آن کار انجام شود.
اولین سوال در مورد اعتیاد زنان این است که چه طور می شود که خانم ها درگیر این قضیه می شوند و به چه علت اعتیادشان پیشرفت می کند، چرا برای درمان مراجعه می کنند، هدفشان از درمان چیست و چه نارضایتی هایی از درمان دارند. اسم این را ما سیر اعتیاد گذاشتیم که در ایران خصوصاً برای خانم ها برایمان سوال اصلی بوده و سعی کردیم روی این متمرکز بشویم، مطالعه ای که در این زمینه انجام دادیم سیرش به این شکل اجرا شد.
ما ابتدا برای اینکه به هدف برسیم یک پرسشنامه ای را طراحی کردیم آمدیم این پرسشنامه را از صفر درست کردیم. براساس تمام پرسشنامه هایی که در دنیا وجود دارد مثل اف، آی، یا ا، تی، آی که وجود دارد، پرسشنامه به شکلی نبود که بپرسیم علت آن که شما معتاد شدید چه بود. ما گزینه ای در اختیار فرد قرار نمی دادیم، سوال های ما به صورتی بود که شخص فرصت داشت هر چه در ذهنش است مطرح کند، کار بعدی که انجام دادیم این بود که یک سری سوال ها را عوض کردیم، یک سری که مربوط به مسائل جنسیتی بود را بردیم انتها و وقتی متوجه شدیم خوب جواب نمی دهند بردیم آخر و تغییراتی درونش دادیم.
کار بعدی که انجام دادیم این بود که یک تیم خیلی خوبی از خانم ها که یاد گرفته بودند به چه شکل مصاحبه را انجام بدهند را انتخاب کردیم، این کار ما حدوداً یک ماه طول کشید.
دکتر اختیاری گفت: ما مرتباً جلسه می گذاشتیم. پرسشنامه ها و نحوه سوال ها را چک می کردیم. کار مصاحبه توسط چهار خانم انجام شد و ما توانستیم از 72 خانم مصاحبه را بگیریم که حدوداً 2 ساعت هر مصاحبه به طول انجامید. تمام گفته ها را ضبط و یک سری ها را هم یادداشت و همه را تفکیک کردیم و بعد آمدیم این پرسشنامه ها را به انگلیسی ترجمه کردیم و بعد صحبت های این افراد را جدول بندی کردیم در جدولی که از قبل طراحی کرده بودیم و در تک تک آیتم های مختلف آن را جا دادیم که چه عاملی باعث اعتیاد این افراد شده است. اما سوال ما اینجا بود که این گروه ها کی و چه زمانی دچار اعتیاد شدند و تقریباً چقدر طول کشید.
وی در پاپان اظهار داشت: در خانم ها 57 نفرشان یک چیزی حدود 70 خورده ای از آنها سیگاری بودند و فقط درصد قابل توجهشان مواد افیونی مصرف می کردند ولی سیگار نمی کشیدند، مطالعات بین المللی در این زمینه نشان می دهد که وقتی خانمی درگیر اعتیاد می شود دچار سقوط بیشتری است که این در برابر آقایان یک مقدار بالاتر است. یعنی آقایان در مواجهه با این مشکل زودتر از خانم ها اقدام برای درمان می کنند.