میراث برادران شرلى / دکتر محمدرضا رحیم نژاد

پس از چهارصد و نه سال از روابط دیپلماتیک دو کشور ایران و انگلستان که با ورود هیأت انگلیسى به رهبرى برادران شرلى به دربار شاه عباس صفوى در قزوین آغاز شد روابط دو کشور باز هم شاهد یکى از فراز و نشیب هاى متعدد خود شده است. براى درک و تحلیل این وقایع باید نگاهى دقیق تر به مراحل آغازین این روابط بیندازیم و بر غفلت ها و ندانم کارى هاى حاکمان آن زمان ایران که از همان ابتدا زمینه دخالت هاى انگلیسى ها در ایران را فراهم ساختند نظر افکنیم. از گذشته هاى دور براى قدرت هاى جهانى بویژه استعمارگران تسلط بر کشورهاى اسلامى بویژه بر ایران اهمیت خاص داشت. علاوه بر این موقعیت جغرافیایى ایران که مسیر عبور اروپا به آسیا از آن مى گذشت و به نوعى کلید آسیا محسوب مى شد بر اهمیت ایجاد روابط با این کشور مى افزود. بر همین اساس تاریخ بر آمد و شد سفراى کشورهایى چون انگلستان، فرانسه، اسپانیا، پرتغال، جمهورى ونیز و... به دربار پادشاهان و حکام ایرانى گواهى مى دهد. در میان این سفراى متعدد، سفر هیأت دیپلماتیک انگلیسى به سرپرستى برادران شرلى به پایتخت آن روزگار ایران یعنى قزوین و ملاقات با شاه عباس در روز ۲۹ خرداد سال ۹۷۷ هـ.ش (۱۹ ژوئن ۱۵۹۸ م) داراى اهمیت ویژه تاریخى است . متأسفانه در مطالعه منابعى که به این سفر پرداخته اند مى توان با کمى دقت و کنکاش دریافت پاره اى بحث ها در این باره چندان تبیین و بررسى نشده و یا مورد توجه کافى قرار نگرفته اند. چنانچه مى توان به موارد زیر اشاره نمود:

- شناخت شخصیت و فعالیت هاى خاندان شرلى در تاریخ روابط خارجى اروپا و انگلستان

- آیا برادران شرلى نمایندگان رسمى انگلستان براى برقرارى روابط با ایران بودند یا نمایندگان جهان مسیحى غرب در شرق اسلامى؟

- آیا برادران شرلى براى نخستین بار اسلحه هاى آتشین را براى ایرانیان به ارمغان آوردند یا این فقط یک افسانه مجعول تاریخى است؟

برادران شرلى که به ایران عهد صفوى سفر نمودند، ۲ عضو از خانواده شرلى هستند که دو نسل آنها در عرصه سیاست انگلستان نقش داشته اند . پدر آنها (سر توماس شرلى) (۱۶۱۲-۱۵۴۲ م) از اهالى Wiston در ناحیه ساکس و عضو پارلمان انگلیس در دوره هاى الیزابت اول و جیمز اول بود و سه پسر به نام هاى آنتونى، رابرت و توماس (که هم نام پدر بود) داشت که همگى در عرصه سیاست فعال بودند. سر توماس به سال ۱۶۱۲ م در حالى که بشدت بدهکار بود از دنیا رفت. سر توماس (۱۶۲۰-۱۵۶۴ م)، سر آنتونى (۱۶۳۵-۱۵۶۵ م) و سر رابرت شرلى (۱۶۲۸-۱۵۸۱ م) هر سه وارد عرصه سیاست شدند و ضمناً به سفرهاى متعدد به عنوان نمایندگان سیاسى از طرف دولت هاى مختلف اروپایى رفتند. از این سه نفر آنتونى و رابرت به ایران آمدند.

آنتونى شرلى بى شک مهم ترین عضو این خانواده است که طى زندگى خود به ماجراجویى ها و مأموریت هاى نظامى، دیپلماتیک و اقتصادى فراوانى رفت؛ ضمناً وى سرپرست هیأت نمایندگى عازم به دربار ایران بود. در حقیقت با به همراه آوردن برادر کوچکترش رابرت در این سفر زمینه فعالیت هاى دیپلماتیک وى را براى نخستین بار فراهم نمود.

آنتونى شرلى نمونه اى کامل از یک ماجراجوى (جهان وطن) است که حاضر بود تمام استعدادها و توانایى هایش را در برابر منافع مادى در خدمت ارباب قدرتمدارى از امپراتوران فرانسه تا شاه عباس صفوى قرار دهد. او که دانش آموخته آکسفورد بود . ۱۵۹۸ به ونیز رفت و در همانجا تصمیم سفر به ایران گرفت.

در این سفر وى علاوه بر تحریک شاه عباس به جنگ با عثمانى ها و توافق براى تسلیح ارتش ایران به سلاح گرم توانست امتیاز و اجازه تجارت براى انگلیسى ها را بدست آورد. تلقى کلاسیک و غالب از این دو برادر به عنوان سفراى انگلستان در دربار صفوى چندان صحیح نیست. مهم ترین دلیل در باب این ادعا از سفرنامه برادران شرلى نوشته شده توسط یکى از همراهانشان به دست مى آید.

براساس این متن که در کتاب هاى تاریخ بعد از آن مکرراً نقل شده برادران شرلى از بدو ورود به ایران خود را دو نجیب زاده انگلیسى که پس از شنیدن شهرت پادشاه ایران مایل به خدمت براى او هستند معرفى مى کردند و نه سفراى پادشاه انگلستان.

کاملاً واضح است که برادران شرلى علاوه بر آن که خود را سفیر انگلستان به تنهایى نمى دانستند بلکه اولویت کارشان ایجاد دوستى میان کلیه کشورهاى مسیحى اروپا با ایران جهت اتحاد علیه عثمانى بوده و به گونه اى مى توان آنها را سفیر جهان مسیحیت در ایران و عثمانى دانست. دلیل دیگر بر این مدعا اظهارات او در دربار امپراتور روسیه به عنوان سفیر شاه عباس است که خود را یک مسیحى که براى منافع تمام مسیحیان به آنجا رفته معرفى مى کند: (... وانگهى خود من عیسوى هستم چنانکه خود امپراتور ادعاى این مذهب را دارد و اکنون براى صرفه تمام دول عیسوى به اینجا آمده ام ...) (همان منبع، ص ۱۰۷) به طور خلاصه هرچند روابط رسمى ایران و انگلیس در سفر برادران شرلى به قزوین آغاز شد ولى این فقط یکى از اهداف جنبى آنها بوده و آنها با نقشه هاى بسیار مهمترى به این راه گام نهاده بودند.

برادران شرلى سفیران جهان مسیحیت روزگار خود بودند که در دارالسطنه قزوین به دنبال ایجاد تفرقه و جنگ میان مسلمانان و زمینه سازى براى استعمار ایران بودند. خط خونینى که فقط نقطه آغاز آن تحت عنوان آغاز روابط ایران و انگلستان توسط این برادران گذاشته شد در صدها سال بعد از آن توسط اخلافشان در این مرز و بوم تداوم یافت.

کاش شاه عباس مى توانست بفهمد که نباید در ازاى به دست آوردن مقدارى سلاح آتشین، خدمتکار برادران شرلى را بر صدر مجلس خود با سفیر عثمانى بنشاند و بگوید: (نعل کفش یک نفر عیسوى در نظر من بر بهترین شخص عثمانى ترجیح دارد) (سفرنامه برادران شرلى، ترجمه آوانس، به کوشش على دهباشى، نشر نگاه، ،۱۳۶۲ ص ۸۲)