جهان در آستانه یکی از بزرگترین جهشهای فناورانه تاریخ خود ایستاده است؛ جهشی که نه فقط صنایع و اقتصاد، بلکه «امنیت ملی کشورها» را هم از ریشه دگرگون خواهد کرد. فناوری کوانتوم، به ویژه در حوزه رایانش و ارتباطات، معادلاتی را که دههها بر پایه آنها امنیت اطلاعات، ارتباطات نظامی و زیرساختهای حیاتی کشورها طراحی شده بود، با چالش جدی مواجه کرده است. در چنین شرایطی، پرسش کلیدی این است: ایران در عصر کوانتوم کجای این معادله ایستاده و چقدر برای این تحول راهبردی آماده است؟
تقریباً تمام زیرساختهای ارتباطی و امنیتی جهان امروز از شبکههای بانکی و مخابراتی گرفته تا سامانههای نظامی و دولتی بر پایه رمزنگاری کلاسیک کار میکنند؛ رمزنگاریای که امنیت آن مبتنی بر «سختی محاسباتی» است. به زبان ساده، شکستن این رمزها با کامپیوترهای فعلی یا غیرممکن است یا آنقدر زمانبر است که عملاً صرفه ندارد؛ اما رایانش کوانتومی قرار است این معادله را بر هم بزند. کامپیوترهای کوانتومی در صورت رسیدن به بلوغ عملیاتی، قادر خواهند بود بسیاری از رمزنگاریهای متداول امروز را در زمانی بسیار کوتاه بشکنند. این یعنی اگر کشوری از هماکنون برای دوران پساـ کلاسیک آماده نشود، ممکن است در آیندهای نهچندان دور با «فروپاشی امنیت اطلاعاتی» مواجه شود.
در برابر این تهدید، خود فناوری کوانتوم یک پاسخ دارد: «رمزنگاری کوانتومی» و بهطور مشخص «توزیع کلید کوانتومی». در این روشها، امنیت دیگر وابسته به سختی محاسباتی نیست، بلکه بر قوانین فیزیک کوانتومی استوار است. به بیان ساده، شنود یا دستکاری ارتباط، ذاتاً قابل آشکارسازی میشود و همین موضوع، سطحی از امنیت را فراهم میکند که با فناوریهای کلاسیک قابل دستیابی نیست. برای قدرتهای بزرگ، این حوزه دیگر صرفاً یک پروژه دانشگاهی یا آزمایشگاهی نیست؛ بلکه بهتدریج در حال تبدیل شدن به بخشی از «زیرساخت راهبردی امنیت ملی» است. چرا این موضوع برای ایران حیاتی است؟
ایران کشوری است که همواره هدف فشارهای اطلاعاتی، سایبری و امنیتی بوده است. از حملات سایبری به زیرساختها گرفته تا عملیاتهای پیچیده اطلاعاتی که نشان میدهد میدان نبرد امروز، بیش از هر زمان دیگری دیجیتال و نامرئی شده است.
در چنین شرایطی، وابستگی به سامانههای رمزنگاری متداول، آن هم در افقی که کامپیوترهای کوانتومی میتوانند آنها را بیاثر کنند، یک ریسک راهبردی به شمار میآید. به همین دلیل، ورود به حوزه رمزنگاری مقاوم در برابر کوانتوم و همچنین توسعه ارتباطات امن کوانتومی، نه یک انتخاب لوکس، بلکه یک ضرورت امنیت ملی است.
هرچند فناوری کوانتوم در جهان هنوز در مرحله رقابت سنگین و توسعه پرهزینه قرار دارد، اما ایران طی سالهای اخیر در حوزههای مرتبط با فیزیک کوانتوم، فوتونیک، اپتیک پیشرفته و فناوریهای پایه، سرمایهگذاریهای علمی قابل توجهی انجام داده است. شکلگیری هستههای پژوهشی، تربیت نیروی انسانی متخصص و انجام پروژههای آزمایشگاهی، نشان میدهد که زیرساخت دانشی این حوزه در حال شکلگیری است؛ هرچند مسیر صنعتیسازی و عملیاتیسازی هنوز طولانی و پرچالش خواهد بود. نکته مهم این است که در حوزه امنیت ملی، «شروع زودهنگام» خود یک مزیت راهبردی به شمار میآید. حتی اگر بهرهبرداری عملیاتی گسترده سالها زمان ببرد، کشوری که از حالا وارد این میدان شود، در آینده با شکاف فناورانه کمتری مواجه خواهد شد.
در دکترینهای جدید امنیتی، بازدارندگی دیگر فقط به موشک و تانک محدود نمیشود. امروز، امنیت اطلاعات، تداوم فرماندهی و کنترل، و مصونیت شبکههای حیاتی به همان اندازه و گاهی حتی بیشتر اهمیت دارد. اگر دشمن بتواند ارتباطات راهبردی یک کشور را مختل یا نفوذ کند، عملاً بخشی از توان دفاعی آن کشور را از کار انداخته است. از این زاویه، سرمایهگذاری در فناوریهای رمزنگاری نسل آینده، از جمله راهکارهای کوانتومی را باید بخشی از «بازدارندگی هوشمند» دانست؛ بازدارندگیای که نه در میدان نبرد فیزیکی، بلکه در لایههای پنهان و زیرساختی شکل میگیرد.
البته نباید واقعبینانه نبود: فناوری کوانتوم حوزهای بسیار پرهزینه، پیچیده و بهشدت رقابتی است. نیاز به تجهیزات خاص، زیرساختهای آزمایشگاهی پیشرفته و نیروی انسانی بسیار متخصص، این مسیر را دشوار میکند. از سوی دیگر، سرعت تحولات جهانی در این حوزه بالاست و فاصله گرفتن از لبه دانش، میتواند به عقبماندگی جدی منجر شود؛ اما تجربه ایران در حوزههای راهبردی دیگر نشان داده است وقتی یک فناوری بهعنوان مسئله امنیت ملی تعریف میشود، میتوان با مدلهای بومی و تدریجی، مسیر پیشرفت را هموار کرد.
عصر کوانتوم هنوز بهطور کامل فرا نرسیده، اما سایه آن از همین امروز بر سر معادلات امنیتی جهان افتاده است. کشوری که از حالا برای این تحول آماده نشود، ممکن است در آینده با غافلگیریهای پرهزینه مواجه شود. برای ایران، ورود هدفمند و راهبردی به حوزه رمزنگاری نسل آینده و فناوریهای کوانتومی، نه یک پروژه تجملی علمی، بلکه سرمایهگذاری برای امنیت ملی در دهههای آینده است؛ امنیتی که این بار، نه فقط در آسمان و زمین، بلکه در عمیقترین لایههای داده و اطلاعات تعریف خواهد شد.