ذلت عاقبت ستمگران!

سرنوشت مستکبران و جهان‌خواران، اعم از حکمرانان ستمگر تاریخ گذشته و معاصر که با ظلم و استبداد بر مردم حکومت کردند، در قرآن کریم، تصویری هولناک و عبرت‌آموز دارد. خداوند متعال در کتاب آسمانی خود، سنن الهی را تبیین می‌کند که بر اساس آن، هیچ قدرت ظالمانه‌ای پایدار نیست و عاقبت به خیر شدن مستکبران محال است. قرآن با صراحت اعلام می‌کند: «وَمَا کَانَ رَبُّکَ لِیُهْلِکَ الْقُرَى بِظُلْمٍ وَأَهْلُهَا مُصْلِحُونَ» (هود/۱۱۷)؛ یعنی خداوند شهر‌ها و تمدن‌ها را به سبب ظلم نابود نمی‌کند مگر اینکه مردم آنها فاسد شده باشند یا حاکمانی، چون فرعون و نمرود بر سر کار آیند که با طغیان خود، زمینه هلاکت را فراهم می‌آورند. خداوند انتقام خود را از مستکبران هم در همین دنیا با انواع بلاها، حسرت، ذلت و سقوط قدرت می‌گیرد و در آخرت، عذاب سخت‌تری را برای آنان آماده کرده است. رویکرد قرآن با این افراد، رویکردی مبتنی بر برائت، افشای چهره واقعی آنان و بشارت به مؤمنان مبنی بر نابودی طاغوت‌هاست.

یکی از نمونه‌های بارز مستکبران در قرآن، فرعون است که نماد کامل استکبار، تکبر و جنایت در تاریخ شناخته می‌شود. فرعون با ادعای ربوبیت و قدرت مطلق، بنی‌اسرائیل را به بردگی گرفت و در زمین فساد کرد. خداوند در مورد فرعون و جنایتکاران هم‌تراز او می‌فرماید: «إِنَّ فِرْعَوْنَ عَلَا فِی الْأَرْضِ وَجَعَلَ أَهْلَهَا شِیَعًا یَسْتَضْعِفُ طَائِفَةً مِّنْهُمْ یُذَبِّحُ أَبْنَاءهُمْ وَیَسْتَحْیِی نِسَاءهُمْ إِنَّهُ کَانَ مِنَ الْمُفْسِدِینَ» (قصص/۴) این آیه دقیقاً تصویری از رفتار مستکبران را نشان می‌دهد؛ کسانی که در زمین تکبر می‌کنند، مردم را متفرق و طبقات مختلف ایجاد می‌کنند تا بر آنها حکومت کنند و گروهی را مستضعف کرده و تحت فشار قرار می‌دهند تا قدرت خود را حفظ کنند؛ اما خداوند سنن خود را تغییر نمی‌دهد و وعده نصرت مظلومان را محقق می‌کند. انتقام الهی از فرعون با دست موسی (ع) و با معجزه‌ای آشکار رقم خورد، اما قبل از آن، خداوند فرعون را در دنیا ذلیل کرد و قدرت او را به یغما برد. آیه «وَنُرِیدُ أَن نَّمُنَّ عَلَى الَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا فِی الْأَرْضِ وَنَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَنَجْعَلَهُمُ الْوَارِثِینَ» (قصص/۵) نشان می‌دهد، سرانجام مستضعفان، ارث بردن زمین و قدرت از چنگ مستکبران است. این سنت الهی در طول تاریخ تکرار شده و در دوران معاصر نیز با سقوط طاغوت‌های پهلوی تجلی یافت.

نمرود دیگر نماد استکبار در قرآن است که با ادعای خدایی در برابر حضرت ابراهیم (ع) ایستاد. او با قدرت نظامی و سیاسی خود، مردم را می‌ترساند و از راه خدا می‌گرفت؛ اما خداوند او را خوار و ذلیل کرده و قدرتش را نابود کرد. ابرهه که بنای نابودی خانه کعبه را داشت هم به سرنوشت مستکبران قبلی گرفتار شد. قرآن می‌فرماید: «أَلَمْ تَرَ کَیْفَ فَعَلَ رَبُّکَ بِأَصْحَابِ الْفِیلِ» (فیل/۱) خداوند با پرندگان کوچکی، لشکر بزرگ او را نابود کرد تا نشان دهد قدرت مادی در برابر قدرت الهی هیچ ارزشی ندارد. این ماجرا درس عبرتی برای تمام مستکبران تاریخ است که فکر می‌کنند با زور و تسلط بر فناوری‌های روز جهان می‌توانند بر خدا و مقدسات چیره شوند. خداوند انتقام خود را در همین دنیا با نابودی آرزو‌های آنان می‌گیرد، چرا که می‌فرماید: «وَیَقْدِرُ اللَّهُ أَنْ یَفْعَلَ مَا یَشَاءُ» (بقره/۱۰۶)

قرآن در مورد چنین حاکمانی می‌فرماید: «وَکَذَلِکَ نُوَلِّی بَعْضَ الظَّالِمِینَ بَعْضًا بِمَا کَانُوا یَکْسِبُونَ» (انعام/۱۲۹) یعنی خداوند برخی ظالمان را بر برخی دیگر مسلط می‌کند به‌خاطر اعمالی که انجام می‌دهند. خداوند انتقام خود از این مستکبران را با روش‌های گوناگونی می‌گیرد. یکی از این روش‌ها «استدراج» است. خداوند به آنها مهلت داده و نعمت‌هایی می‌دهد تا در غرور فرو روند و گمان کنند که قدرتمندند؛ اما ناگهان عذاب الهی آنان را فرا می‌گیرد. قرآن می‌فرماید: «و خدا را از آنچه ستمکاران انجام می‌دهند، بی‌خبر مپندار؛ مسلماً [کیفر]آنان را برای روزی که چشم‌ها در آن خیره می‌شود، به تأخیر می‌اندازد.» (ابراهیم/۴۲) مستکبران تاریخ سال‌ها در تجمل و قدرت زندگی کردند، اما در یک لحظه و با اتمام فرصت‌شان، همه چیزشان را از دست دادند و در ذلت و غربت مردند.

رویکرد قرآن با مستکبران، رویکردی مبتنی بر مبارزه و مقاومت است. خداوند مؤمنان را به پایداری در برابر طاغوت‌ها دعوت می‌کند و وعده پیروزی می‌دهد. خداوند می‌فرماید: «وَلَا تَهِنُوا وَلَا تَحْزَنُوا وَأَنتُمُ الْأَعْلَوْنَ إِن کُنتُم مُّؤْمِنِینَ» (آل عمران/۱۳۹) قرآن به مؤمنان می‌آموزد که از ظالمان نترسند؛ زیرا قدرت آنها توهمی و زودگذر است. «إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا یُنفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ لِیَصُدُّوا عَن سَبِیلِ اللَّهِ فَسَیُنفِقُونَهَا ثُمَّ تَکُونُ عَلَیْهِمْ حَسْرَةً ثُمَّ یُغْلَبُونَ» (انفال/۳۶) این آیه دقیقاً وضعیت حاکمانی را توصیف می‌کند که ثروت‌های کشور را صرف سرکوب ملت و دفاع از منافع بیگانگان کردند، اما در نهایت مغلوب شدند و همه هزینه‌های‌شان هدر رفت. همچنین قرآن مؤمنان را از یاری کردن مستکبران نهی می‌کند و می‌فرماید: «به ستمگران متمایل نشوید که دچار عذاب می‌شوید.» (هود/۱۱۳) رویکرد قرآن، برائت از ظالمان و پیوستن به صف مظلومان است. در نهایت، قرآن مستکبران را در دنیا و آخرت ذلیل و خوار می‌بیند. در دنیا با سقوط حکومت، نابودی آثار و بدنامی، و در آخرت با عذاب دردناک جهنم. (احقاف/۲۰)