بیشتر از خلیج‌فارس، غرب را تماشا کنید!

در روزهای اخیر که خبر حضور ناو هواپیمابر «آبراهام لینکلن» در منطقه تیتر رسانه‌ها شده، لایه‌ای عمیق‌تر از تحولات جهانی آن هم در قاره سبز در حال خودنمایی است؛ لایه‌ای که بیش از جابه‌جایی نظامی، از لرزش‌های تمدنی در غرب حکایت دارد. اظهارات صریح و گاه بی‌پرده مقامات اروپایی و آمریکای شمالی، نشانه‌هایی از این تغییر فاز را آشکار کرده است.

دبیرکل ناتو اخیراً با لحنی کم‌سابقه تصریح کرد که تصور توان دفاعی اروپا بدون ایالات متحده چیزی جز «خیال‌بافی» نیست. جمله‌ای که از یک سو نشان می‌دهد نقش آمریکا در اروپا حیاتی است و از طرفی هم گواهی بر این مطلب است که ساختار امنیتی قاره سبز، پس از دهه‌ها، همچنان وابسته و فاقد استقلال راهبردی است. 

همزمان، «بارت دی ویور» نخست‌وزیر بلژیک در اجلاس داووس، با تأکید بر اینکه آمریکا قوی‌ترین عضو ناتو است، افزود که اروپا نباید کرامت خود را به بهای امنیت بفروشد و اروپا «برده» آمریکا نیست؛ موضوعی که نمایندگان پارلمان بلژیک را بر این داشت تا شعار «ما برده نیستیم» سر بدهند؛ از نگاه سیاسی این اتفاق نه یک واکنش احساسی بلکه در تحلیلی عمیق‌تر بازتاب یک اضطراب جمعی در اروپا است.

در سوی دیگر آتلانتیک، رفتار دونالد ترامپ همچنان به مثابه یک عامل تشدیدکننده عمل می‌کند. انتشار پیام خصوصی امانوئل مکرون، که در آن از ترامپ با ادبیاتی دوستانه یاد شده و نگرانی‌هایی درباره گرینلند، سوریه و ایران مطرح شده بود، نه‌تنها روابط شخصی، بلکه اعتبار سیاسی رئیس‌جمهور فرانسه را زیر سؤال برد. این در حالی است که ترامپ پیش‌تر مکرون را سیاستمداری رو به افول توصیف کرده بود. افشای این پیام، تصویری از شکاف عمیق میان ادعاهای استقلال‌طلبانه اروپا و واقعیت مناسبات پشت‌پرده ارائه داد.

پرونده گرینلند شاید نمادین‌ترین نمونه این وضعیت باشد. انتشار پیش‌نویس توافقی که در آن اروپا عملاً با واگذاری نفوذ این منطقه راهبردی به آمریکا کنار آمده بود، نشان داد که حتی در موضوعات ژئوپلیتیکی حساس، قدرت چانه‌زنی اروپا تا چه اندازه محدود است. همزمان، صحنه‌های نشست موسوم به «شورای صلح غزه» با ظاهری شبیه به مجامع بین‌المللی، اما با محتوایی تحقیرآمیز برای بسیاری از کشورها، از تضعیف نهادهای کلاسیک نظم جهانی حکایت داشت.

در آمریکای شمالی نیز نشانه‌های مشابهی دیده می‌شود. نخست‌وزیر کانادا با اذعان به فروپاشی نظم بین‌المللی مبتنی بر قانون، اعلام کرد که تبعیت از قواعد موجود دیگر تضمینی در برابر زیاده‌خواهی قدرت‌های بزرگ نیست. این سخنان، در کنار گمانه‌زنی‌ها درباره آینده روابط کانادا و آمریکا، پازل غرب بی‌ثبات را تکمیل می‌کند.

مجموع این رخدادها، از اختلافات علنی در ناتو گرفته تا مناقشات بر سر سرزمین‌ها و بی‌اعتباری نهادهای بین‌المللی، حکایت از دوره‌ای پرشتاب و ناپایدار دارد؛ دوره‌ای که در آن، مناسبات دیرپای غربی با سرعتی غیرمنتظره در حال دگرگونی است.