دستیابی به چرخه کامل فناوری فضایی (طراحی، ساخت و پرتاب ماهواره) در شرایطی که قبل از انقلاب وجود نداشت، نشان‌دهنده چه تحولی در نگرش به علم و فناوری‌های پیشرفته است؟

1. مقایسه با وضعیت پیش از انقلاب، از وابستگی تا خوداتکایی؛ در دوره پهلوی، ایران فاقد هرگونه برنامه منسجم برای توسعه فناوری‌های پیشرفته مانند فضایی بود. به اعتراف کارگزاران آن نظام، سیاست علمی کشور عمدتاً مصرف‌محور و وابسته به غرب بود. برای نمونه، در خاطرات اسدالله علم (نخست‌وزیر اسبق رژیم پهلوی) آمده است: «تصمیمات کلان فناوری کشور اغلب با مشورت مستشاران خارجی گرفته می‌شد و هیچ برنامه‌ای برای کسب دانش بومی در حوزه‌های راهبردی وجود نداشت». این وابستگی به حدی بود که حتی ثبت اولیه چند موقعیت مداری در سال ۱۳۵۵ نیز بدون پشتوانه فناوری داخلی انجام شد و هیچ گام عملی برای دستیابی به چرخه فضایی برداشته نشد. در مقابل، پس از انقلاب اسلامی، ایران با تأسیس سازمان فضایی ایران (۱۳۸۲) و تعریف پروژه‌های ملی، مسیر خوداتکایی را در پیش گرفت.

2. مصادیق عینی دستیابی به چرخه کامل فضایی؛ ایران امروز به عنوان یکی از ۱۰ تا ۱۲ کشور دارای چرخه کامل فناوری فضایی در جهان شناخته می‌شود. این دستاورد شامل موارد زیر است:

پرتاب موفق ماهواره امید(۱۳۸۷): این ماهواره، اولین ماهواره کاملاً ایرانی بود که با پرتابگر «سفیر» به فضا رفت و ایران را به باشگاه کشورهای فضایی وارد کرد. این موفقیت، نقطه عطفی در ایجاد اعتماد به توان داخلی بود.

توسعه ماهواره‌برهای پیشرفته: ماهواره‌بر «قاصد» با پیشرانش ترکیبی (مایع و جامد) و استفاده از مواد کامپوزیتی پیشرفته، توانسته است ماهواره‌هایی مانند «نور-۱»، «نور-۲» و «نور-۳» را با موفقیت در مدار قرار دهد. این فناوری، نشان‌دهنده بلوغ طراحی و ساخت داخلی است. این روند تا روزهای اخیر که سه ماهواره ظفر، پویا و کوثر ایرانی از روسیه در مدار فضایی قرار گرفت همچنان ادامه دارد.

تربیت نیروی انسانی متخصص: در ابتدای دهه ۸۰، نیروی انسانی آشنایی جدی با صنعت فضایی نداشت، اما با تعریف پروژه‌های دانشگاهی در دانشگاه‌هایی مانند شریف، امیرکبیر و علم و صنعت، موجی از تربیت متخصصان خودآموخته ایجاد شد. این نیروها با مطالعه، طراحی و آزمایش، پایه‌های فناوری فضایی ایران را بنا نهادند.

دستیابی به زیرچرخه‌های کلان: ایران به دانش پایگاه پرتاب، پرتابگر، ماهواره، ایستگاه دریافت و کنترل ماهواره دست یافته است.

3. تحول نگرش به علم و فناوری، از مصرف به تولید دانش بومی؛ دستیابی به چرخه فضایی، بازتاب یک نگرش نوین به علم در جمهوری اسلامی است:

علم به مثابه قدرت و استقلال: در اندیشه رهبر معظم انقلاب، فناوری‌های پیشرفته مانند فضایی، ابزار تحقق استقلال و امنیت ملی هستند. برخلاف دوره پهلوی که علم عمدتاً برای مصرف بود، امروز علم به عنوان مولد قدرت و عزت ایرانیان درک می‌شود.

تکیه بر توان داخلی و مقاومت در برابر تحریم‌ها: پیشرفت فضایی ایران در شرایط تحریم‌های شدید حاصل شد. به گفته رئیس سازمان فضایی، متخصصان ایرانی با خودآموزی و تلاش جهادی، فناوری‌های پیچیده را بومی کردند. این موضوع، نمونه‌ای از الگوی مقاومت فعال است که تهدیدها را به فرصت تبدیل می‌کند.

نگاه راهبردی و آینده‌نگر: برنامه‌های فضایی ایران در اسناد بالادستی مانند سند چشم‌انداز ۱۴۰۴ و برنامه‌های توسعه‌ای مورد تأکید قرار گرفته‌اند. برای نمونه، افزایش ضریب نفوذ فناوری فضایی در سیاست‌های برنامه ششم توسعه دیده شده است. همچنین، برنامه‌هایی مانند اعزام انسان به فضا تا سال ۱۴۰۹ و توسعه ماهواره‌های سنجشی با دقت یک متر در دستور کار است.

کاربردهای گسترده برای توسعه ملی: فناوری فضایی تنها یک دستاورد نمادین نیست؛ بلکه در مدیریت بحران‌های طبیعی (مانند سیل و زلزله)، کشاورزی، ناوبری، امنیت غذایی، مخابراتی و دفاع ملی کاربرد دارد. این نگاه، علم را با نیازهای واقعی کشور پیوند می‌زند.

4. گذار از وابستگی به تمدن‌سازی علمی؛ دستیابی به چرخه کامل فضایی، نماد تحقق آرمان‌های استقلال علمی و فناوری انقلاب اسلامی است. این موفقیت، حاصل یک نگرش تحول‌خواهانه به علم است که در آن:

نیروی انسانی متعهد و خودباور محور توسعه قرار می‌گیرد.

فناوری‌های پیشرفته به عنوان ابزار قدرت ملی درک می‌شوند.

تحریم‌ها و فشارهای خارجی به فرصتی برای جهش بومی تبدیل می‌گردند.

در مقایسه با دوره پهلوی که وابستگی علمی قاعده بود، امروز ایران با قرار گرفتن در جمع معدود کشورهای صاحب چرخه فضایی، الگویی از توسعه درون‌زا و عزت‌محور را ارائه می‌دهد. این تحول، پایه‌ای برای تمدن‌سازی نوین اسلامی است که در آن، علم در خدمت پیشرفت، عدالت و استقلال قرار می‌گیرد.

5. نکات کلیدی برای مخاطب؛ ایران در جمع ۱۰ کشور برتر دارای چرخه کامل فضایی است. این موفقیت حاصل نیروی انسانی خودآموخته و متخصص داخلی است. تحریم‌ها نتوانسته جلوی پیشرفت فضایی ایران را بگیرد. فناوری فضایی کاربردهای گسترده در مدیریت بحران، کشاورزی، مخابراتی و امنیت ملی دارد. این دستاورد، نماد استقلال علمی و تحول نگرش به فناوری‌های پیشرفته است.

منبع: پرسمان سیاسی شماره 23