سه‌گانه قدرت‌ساز

با وجود بحث‌های فراوانی که در زمینه اهمیت مذاکره و دیپلماسی شده، همچنان هستند افرادی که از خود یا دیگران می‌پرسند کارکرد و منافع مذاکره و دیپلماسی برای کشور چیست که دولت‌ها وقت زیادی از فرصت خدمت به مردم را به آن اختصاص می‌دهند! این پرسش، به ویژه در میان طیفی از افراد که با رویکرد انقلابی به تحولات سیاسی و اجتماعی می‌نگرند، فراوانی به مراتب بیشتری دارد.

واقعیت این است که سیاست خارجی، عرصه‌ای پیچیده و چندلایه است که در آن کشور‌ها برای تأمین منافع ملی و امنیت خود، از برخی ابزار‌ها و روش‌ها استفاده می‌کنند. در این عرصه، مذاکره و دیپلماسی یکی از مهم‌ترین ابزار‌ها برای مدیریت تعارض‌ها، پیشبرد منافع و کاهش هزینه‌ها به شمار می‌آید. ساختار تصمیم‌گیری در جمهوری اسلامی ایران، که برآمده از یک انقلاب اسلامی و مبتنی بر استقلال‌طلبی است، مذاکره و دیپلماسی نه یک انتخاب صرفاً تاکتیکی، بلکه بخشی از راهبرد کلان برای پیش‌برد اهداف ملی و آرمان‌های انقلاب به‌شمار می‌آید. در این یادداشت تلاش می‌شود با نگاهی مبتنی بر منافع و مصالح اسلامی و ملی موضوع دیپلماسی و مذاکره و ابعاد گوناگون آن بررسی شود.

سه‌گانه بنیادین

«عزت»، «حکمت» و «مصلحت» که رهبر شهید انقلاب اسلامی بار‌ها بر آنها تأکید کرده‌اند، چارچوبی برای دیپلماسی ایران ترسیم کرده که در آن، مذاکره و تعامل خارجی نه از موضع ضعف، بلکه از موضع اقتدار و با رعایت خطوط قرمز ملی صورت می‌گیرد. امام شهید حضرت آیت‌الله‌العظمی خامنه‌ای در پردازش معنای سه کلیدواژه «عزت»، «حکمت» و «مصلحت» در موضوع سیاست خارجی، فرمودند: ««عزت»، نفی «دیپلماسی التماسی چه در کلام و چه در محتوا» و پرهیز از چشم دوختن به حرف و تصمیم مقامات کشور‌های دیگر است.» ایشان تکیه نکردن بر اصول در سیاست خارجی را خلاف عزت و باعث تذبذب دانستند و افزودند: «در همه مسائل جهانی در «حرف و اقدام و مواجهه با اقدام دیگران»، عزتمندانه و متکی بر اصول حرکت می‌کنیم.» رهبر فرزانه انقلاب معنای حقیقی «حکمت» را رفتار و گفتار «خردمندانه، اندیشیده شده و محاسبه شده» برشمردند و گفتند: «هر حرکتی در سیاست خارجی باید عقلانی و فکر شده باشد و تصمیمات و اقدامات دفعی و بدون حساب در مقاطعی به کشور ضربه زده است.» ایشان نداشتن اعتماد بیجا به طرف‌های مقابل را روی دیگر مفهوم «حکمت» برشمردند و گفتند: «البته نباید هر حرفی را در عالم سیاست دروغ دانست؛ چرا که حرف‌های صادقانه و قابل قبول وجود دارد؛ اما نباید به همه حرف‌ها اعتماد کرد. «مصلحت» به مفهوم داشتن انعطاف در موارد لازم برای دور زدن موانع سخت و صخره‌ای و ادامه دادن مسیر، کلیدواژه مهم دیگری بود که رهبری به تبیین آن پرداختند.» ایشان گفتند: «حفظ اصول منافاتی با مصلحت به معنای یاد شده ندارد. البته چند سال قبل که مفهوم «نرمش قهرمانانه» مطرح شد، در خارج و برخی در داخل برداشت غلط کردند؛ چرا که مصلحت یعنی یافتن راهی برای گذشتن از کنار موانع دشوار وادامه دادن راه برای رسیدن به هدف.»

ظرفیتی به نام دیپلماسی

این موضوع اختصاصی به جمهوری اسلامی ایران ندارد؛ لذا باید یادآور شد که مذاکره و دیپلماسی، همواره بخشی جدانشدنی از سیاست خارجی کشور‌ها بوده‌اند. در جمهوری اسلامی ایران، که نظام سیاسی‌اش بر اساس آرمان‌های انقلاب اسلامی شکل گرفته، مذاکره نه صرفاً یک روش تکنیکی برای حل اختلافات، بلکه بخشی از راهبرد کلان برای مدیریت مناسبات بین‌المللی، پیشبرد منافع ملی و تحقق اهداف انقلاب اسلامی است. به تعبیر رهبر شهید انقلاب، دیپلماسی و مذاکره، جزء ابزار‌های ملت‌ها برای تأمین منافع‌شان است؛ اما این ابزار، زمانی به نتیجه می‌رسد که پشتوانه قدرت و عزت ملی وجود داشته باشد:

«از تحرک دیپلماسی هم حمایت می‌کنیم. وقتی می‌گوییم از درون بایستی کار‌ها اصلاح بشود، معنایش این نیست که چشم‌مان را ببندیم، تحرک دیپلماسی نداشته باشیم، با دنیا کار نکنیم؛ چرا، تحرک دیپلماسی، حضور دیپلماسی کار بسیار لازمی است‌ـ مسئولانی که این کار‌ها را می‌کنند، بخشی از کارهایندـ لکن تکیه بایست بر روی مسائل داخلی باشد. در عرصه دیپلماسی هم آن کشوری موفق است که متکی باشد به نیروی درون‌زا؛ آن دولتی می‌تواند در پشت میز مذاکره دیپلماسی حرف خودش را سبز بکند و به مقصود و نتایج مورد نظر خودش دست پیدا بکند که متکی باشد به یک اقتدار درونی، توانایی‌های درونی؛ حساب می‌برند از یک چنین دولتی. نظام جمهوری اسلامی اتکالش به خداست‌ـ دستگاه دیپلماسی ما، فعالیت‌های گوناگون دولت‌های ما در دنیا در محدوده ارتباطات بین‌المللی و فعالیت‌های متعارف سیاسی طبق ارزیابی‌های خود آنها، جزء کشور‌های فعال به حساب می‌آید و فعالیت‌های ما موفق به حساب می‌آید‌ـ در عین حال به هیچ قدرتی، به هیچ دوستی اتکال و اتکاء نمی‌کنیم. اتکاء ما به نیروی درونی خود ماست که همان ارتباط با خداست، اتکال به خداست؛ متمرکز کردن موهبت‌های الهی است در وجود انسان‌ها، تا بتوان کارآیی آنها را چند برابر کرد؛ این کاری است که امروز بر عهده نظام جمهوری اسلامی است.»

مسئله‌ای به نام شرایط مذاکره

این نگاه، در آموزه قرآنی «ادْفَعْ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ» ریشه دارد که می‌گوید در مواجهه با دشمن، گاهی راه گفت‌و‌گو و مدارا نیز بخشی از مدیریت تقابل است.

«مهدی فضائلی» عضو دفتر حفظ و نشر آثار رهبر معظم انقلاب، در نشست علمی «رهبری و دیپلماسی ملی» در دانشگاه باقرالعلوم (ع) اشاره کرد که رهبر شهید انقلاب مذاکره با آمریکا را ممنوع مطلق نمی‌دانند؛ اما تنها در چارچوب مصالح عالی نظام، مشروط و کنترل شده مجاز است و اعتماد راهبردی به این کشور وجود ندارد. وی با اشاره به تجربه برجام و مذاکرات غیرمستقیم سال‌های اخیر، اضافه کرد، مذاکره با آمریکا مسئله‌ای راهبردی است و تنها در صورت تغییر واقعی رفتار و ماهیت آمریکا می‌توان به آن فکر کرد. با وجود بی‌اعتمادی، در مقاطع خاص و به منظور تحقق مصالح عالی نظام، گفت‌و‌گو‌های محدود و کنترل شده انجام شده است. فضائلی دو محور اساسی در نگاه رهبر انقلاب به مذاکره را مطرح کرد: اول بعد تدبیر و مصلحت که جمهوری اسلامی در شرایط حساس ممکن است از موضع تدبیر وارد گفت‌و‌گو شود تا فشار دشمن را خنثی کند؛ و دوم تفاوت سطح مذاکره، چراکه رهبر انقلاب اصل مذاکره را مردود نمی‌دانند، اما مذاکره‌ای که به معنای عقب‌نشینی باشد، پذیرفته نیست. وی با اشاره به مذاکرات هسته‌ای گفت، رهبر انقلاب هم بعد تدبیر و مصالح نظام و هم احترام به رأی مردم را مد نظر داشتند و اجازه مذاکره را با خطوط قرمز مشخص صادر کردند. این تصمیم برخلاف تصور برخی، ناشی از مدیریت شرایط پیچیده بین‌المللی بود، نه فشار سیاسی.

فضائلی تأکید کرد که رهبر معظم انقلاب از سال ۱۳۹۱ تا ۱۳۹۴ بار‌ها هشدار داده‌اند که حتی در صورت حل موضوع هسته‌ای، آمریکا مسائل دیگری مانند توان موشکی و نفوذ منطقه‌ای را مطرح خواهد کرد و نباید همه امید‌ها به مذاکرات گره زده شود. وی همچنین به مبانی دینی و اخلاقی تصمیمات رهبر شهید انقلاب اشاره کرد و افزود، ایشان با استناد به آموزه‌های دینی، تجربه تاریخی و قانون اساسی تصمیم‌گیری می‌کنند و حتی در حوزه نظامی و تسلیحات هسته‌ای ملاحظات اخلاقی و شرعی را رعایت می‌کنند. فضائلی درباره سازوکار تصمیم‌گیری سیاست خارجی ایران گفت، شورای عالی امنیت ملی نهاد اصلی تصمیم‌سازی است و مصوبات پس از تأیید رهبر انقلاب اجرا می‌شوند. این فرآیند تضمین می‌کند که تصمیمات سیاست خارجی نه فردی و شتاب‌زده؛ بلکه حاصل یک فرآیند کارشناسی و چندلایه است. وی تأکید کرد، نگاه رهبر شهید انقلاب به مذاکره، سیاست خارجی و توان دفاعی ایران مبتنی بر آموزه‌های دینی، مردم‌سالاری دینی، قانون اساسی و تجربه تاریخی است و کشور همواره با حفظ خطوط قرمز و ملاحظات راهبردی، تعامل‌های خود را مدیریت می‌کند.

جوانب مختلف مذاکره

این روز‌ها مکرراً از ممنوع بودن یا مجاز بودن مذاکره در بیان امام شهید شنیدهایم. اما برای فهم منطق امام شهید باید بیانات ایشان را به صورت کامل ورق زد و رفتار ما گزینشی نباشد:

سؤال اول: آیا رهبر شهید به صورت مطلق با مذاکره مخالف بودند؟

پاسخ این است؛ خیر. آنچه رهبر شهید انقلاب با آن مخالف بودند مذاکره ذیل سه واژه است: «تهدید» و «تحقیر» و «تحمیل». در این باره ایشان فرمودند:

«من با مذاکره کردن مخالف نیستم؛ مذاکره کنند؛ تا هر وقت می‌خواهند مذاکره کنند»؛ «ما قسم نخورده‌ایم که تا آخر مذاکره نکنیم؛ مذاکره نمی‌کنیم، به خاطر این عوارض است؛ به خاطر این است که اینها مذاکره‌کننده نیستند.» «بنده با مذاکراتی که در زیر شبح تهدید انجام بگیرد، موافق نیستم. بروند حرف بزنند، مذاکره کنند، به توافق برسند، اشکالی نداردـ البته درحالی‌که آن خطوط اصلی را رعایت کرده باشند.»

️سؤال دیگری که در این زمینه پیش می‌آید این است که پس چرا ایشان فرمودند که مذاکره با آمریکا عاقلانه، هوشمندانه و شرافتمندانه نیست؟

پاسخ ساده به این پرسش این است که آمریکایی‌ها در آن زمان به دنبال همان سه اصلی که گفتیم بودند، «تهدید و تحقیر و تحمیل». گفتنی است، مدتی کوتاه پس از انتخاب ترامپ به ریاست جمهوری آمریکا، وزیر امور خارجه یکی از کشور‌های منطقه در سفر به تهران، پیام رئیس‌جمهور تروریست آمریکا مبنی بر راه‌اندازی مذاکرات همه‌جانبه را به جمهوری اسلامی ایران منتقل کرد. در پی این رفتار مستکبرانه دولت آمریکا و اندکی بعد در ۱۹ دی‌ماه ۱۴۰۳، رهبر شهید انقلاب اسلامی در جمع فرماندهان نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران فرمودند که مذاکره با آمریکا عاقلانه، هوشمندانه و شرافتمندانه نیست.

در همین راستا پرسشی دیگر مطرح می‌شود که پس چه زمانی مذاکره از سوی رهبر شهید مجاز دانسته شده است؟

در سه حالت رهبر شهید اجازه داده‌اند که مذاکره کنیم؛ وقتی که قدرتمند شده باشیم مثل الآن؛ وقتی برای رفع شرّ دشمن باشد مانند زمان حمله به عراق، وقتی برای رفع یک مشکل باشد مانند موضوع تحریم‌ها؛ در این خصوص رهبر شهید فرمودند: «ما باید وقتی مذاکره کنیم... که فشار او، هوچی‌گری او، نتواند در ما تأثیر بگذارد به‌خاطر یک اقتداری که داریم. آن وقتی که جمهوری اسلامی از لحاظ اقتصادی، از لحاظ فرهنگی، به آن اقتداری که ما در نظر گرفته‌ایم برسد، آنجا برود مذاکره کند؛ حرفی نیست.»

یا اینکه فرمودند: «[امروز]روزگار همه چیز است. روزگار مذاکره هم هست؛ باید در مذاکره قوی بود و جوری باید مذاکره کرد که بعد سرمان کلاه نرود.» «جمهوری اسلامی درباره موضوعات خاصی که مصلحت بداند، با این شیطان برای رفع شر او و برای حل مشکل، مذاکره می‌کند.»

با این اوصاف ممکن است فردی بپرسد آیا در این چارچوب می‌شود بر سر مسائلی، مانند منطقه‌ای و موشکی هم مذاکره کرد؟

در پاسخ صریح و قاطع باید گفت خیر؛ رهبر شهید این موارد را جزء مسائل ناموسی نظام می‌دانستند و مذاکره بر سر آنها هم خلاف عقل است و هم ممنوعیت شرعی دارد.

در این زمینه امام شهید فرمودند: «مسئله، تعیین موضوع مذاکره است؛ روی هر موضوعی مذاکره نمی‌کنیم؛ روی مسائل ناموسی انقلاب... مذاکره نمی‌کنیم.»