دکتر علیرضا معشوری
تحلیل احتمال وقوع جنگ میان ایران و آمریکا-اسرائیل مستلزم بررسی همزمان ساختارهای قدرت در نظام بین‌الملل، دکترین بازدارندگی، اقتصاد انرژی و همچنین گفتمان‌های ایدئولوژیک و هویتی در سطح منطقه‌ای و جهانی است. تقابل میان ایران و آمریکا- اسرائیل را می‌توان به عنوان یکی از کانون‌های تنش در مسیر گذار از نظم تک‌قطبی به نظم چندقطبی تحلیل کرد؛ نظمی که در آن قدرت‌های نوظهور منطقه‌ای و جهانی در حال بازتعریف حوزه نفوذ و نقش راهبردی خود هستند. سیاست‌های جمهوری اسلامی ایران همواره در تعارض ساختاری با سیاست‌های هژمونیک ایالات متحده و متحدان آن در منطقه قرار داشته است. در این چارچوب تهدیدهای مکرر نظامی علیه ایران فقط نتیجه یک اختلاف دوجانبه نیست و باید آن را در بستر رقابت گسترده‌تر بر سر کنترل ژئوپلیتیک انرژی، مسیرهای انتقال منابع و همچنین شکل‌دهی به نظم امنیتی منطقه غرب آسیا مورد تحلیل قرار داد.
در بسیاری از تحلیل‌های رایج، تمرکز اصلی بر سناریوی بسته شدن تنگه هرمز قرار دارد‌، زیرا این آبراه یکی از مهم‌ترین شریان‌های انتقال انرژی در جهان محسوب می‌شود و بخش قابل توجهی از صادرات نفت جهان از آن عبور می‌کند. اما باید توجه داشت که محدود کردن پیامدهای جنگ احتمالی صرفا به انسداد تنگه هرمز، نوعی ساده‌سازی واقعیت ژئوپلیتیک پیچیده منطقه است. در صورت گسترش جنگ به منطقه، زیرساخت‌های حیاتی انرژی در کل منطقه خلیج‌فارس از جمله تأسیسات استخراج نفت، پالایشگاه‌ها، خطوط انتقال، پایانه‌های صادراتی و اسکله‌های بارگیری نفتکش‌ها در معرض تهدید و آسیب جدی قرار خواهند گرفت. اهمیت این مسئله در این است که بسته شدن تنگه هرمز هرچند شوک بزرگی به بازار جهانی انرژی وارد می‌کند اما در صورت پایان جنگ یا حصول توافق، امکان بازگشایی سریع مسیر انتقال نفت وجود دارد و جریان صادرات انرژی می‌تواند در مدت نسبتا کوتاهی از سر گرفته شود. اما تخریب پالایشگاه‌ها و زیرساخت‌های استخراج و انتقال نفت ماهیتی کاملا متفاوت دارد، زیرا بازسازی چنین تأسیساتی مستلزم سرمایه‌گذاری‌های عظیم و صرف زمان طولانی است و ممکن است چندین سال به طول انجامد. به بیان دیگر در صورت آسیب رسیدن به این تاسیسات، تا مدت‌ها دیگر نفتی وجود نخواهد داشت که به بازار جهانی صادر شود، حتی اگر مسیر تنگه هرمز باز باشد و جنگ به پایان رسیده باشد. کاهش شدید عرضه نفت به بازارهای جهانی در این مدت طولانی می‌تواند منجر به افزایش بی‌سابقه قیمت انرژی شود، آن هم برای یک دوره چند ساله و نه فقط برای چند روز یا چند هفته، و این مسئله اقتصاد کشورهای صنعتی و حتی فراتر از آن اقتصاد جهان را با بحران‌های عمیق مواجه خواهد کرد.
امنیت انرژی یکی از ستون‌های اصلی ثبات نظام سرمایه‌داری جهانی محسوب می‌شود. وابستگی ساختاری اقتصاد جهانی به منابع انرژی فسیلی موجب شده است که هرگونه اختلال طولانی‌مدت در عرضه نفت، آثار زنجیره‌ای گسترده‌ای بر تولید، صنعت، حمل‌ونقل و حتی ثبات نظام مالی جهانی داشته باشد. افزایش شدید قیمت نفت می‌تواند موجب تورم گسترده و رکود اقتصادی در بسیاری از کشورها شود و این امر ممکن است بی‌ثباتی اقتصادی و سیاسی در مناطق مختلف جهان را نیز تشدید کند. به همین دلیل جنگ احتمالی علیه ایران فراتر از یک بحران منطقه‌ای یک بحران جهانی است، زیرا اقتصاد جهان در شرایطی قرار دارد که حتی وقفه‌های محدود در زنجیره‌های تأمین نیز می‌تواند پیامدهای گسترده‌ای ایجاد کند. از این جهت در صورت تخریب زیرساخت‌های انرژی منطقه، این وقفه‌ها طولانی‌تر و درنتیجه بحران‌ها به مراتب شدیدتر خواهد بود. چنین وضعیتی نشان‌دهنده شکنندگی نظام سرمایه‌داری جهانی است که بقای آن به کنترل منابع انرژی در مناطق پیرامونی وابسته است و هرگونه چالش طولانی‌مدت در این مناطق می‌تواند ساختار کلی این نظام را تحت فشار قرار دهد. این مسئله سبب می‌شود که بسیاری از بازیگران بین‌المللی حتی در صورت اختلاف سیاسی با ایران، نسبت به وقوع جنگ گسترده در منطقه نگرانی جدی داشته باشند.
گسترش جنگ به منطقه می‌تواند موازنه قدرت را به طور بنیادین تغییر دهد. حضور بازیگران غیردولتی، گروه‌های مقاومت و ائتلاف‌های منطقه‌ای باعث می‌شود که جنگ از حالت کلاسیک میان دولت‌ها خارج شده و به یک درگیری چندلایه تبدیل شود که کنترل آن برای آمریکا و غرب بسیار دشوار خواهد بود. جنگ‌های اخیر در عراق و افغانستان و حتی غزه نشان داده است که برتری نظامی لزوما به معنای پیروزی راهبردی نیست و در بسیاری از موارد، جنگ‌های طولانی و فرسایشی می‌تواند هزینه‌های سیاسی و اقتصادی سنگینی بر مهاجم تحمیل کند. از این رو حمله به ایران موجب تقویت گفتمان مقاومت و افزایش همگرایی میان بازیگران مخالف هژمونی غرب در منطقه خواهد شد. ایران با بهره‌گیری از راهبرد جنگ ترکیبی توانایی استفاده همزمان از ابزارهای نظامی، سایبری و اقتصادی را دارد. همچنین شبکه‌های همسو با ایران در منطقه می‌توانند دامنه درگیری را به نقاط مختلف گسترش داده و هزینه‌های جنگ را برای طرف مقابل افزایش دهند. وقوع یک جنگ گسترده می‌تواند روندهای موجود را دگرگون کند. بی‌ثباتی ناشی از جنگ ممکن است باعث فروپاشی برخی ساختارهای سیاسی شکننده در منطقه شود و زمینه را برای شکل‌گیری بحران‌های جدید انسانی و امنیتی فراهم کند. چنین وضعیتی هم برای کشورهای منطقه و هم برای اروپا و سایر مناطق جهان نیز پیامدهای امنیتی مانند افزایش موج مهاجرت و گسترش افراط‌گرایی خواهد داشت.
علاوه‌ بر این باید به پیامدهای گسترده‌تر ژئوپلیتیکی چنین جنگی توجه کرد. قدرت‌های جهانی که منافع راهبردی و اقتصادی قابل توجهی در منطقه دارند، نمی‌توانند نسبت به بی‌ثباتی گسترده در منطقه بی‌تفاوت باشند و این امر ممکن است رقابت قدرت‌های بزرگ را تشدید کند و خطر تبدیل شدن جنگ منطقه‌ای به یک بحران جهانی را افزایش دهد. از طرفی کشورهای صادرکننده نفت در منطقه نیز با تهدید جدی مواجه خواهند شد، زیرا تخریب زیرساخت‌های انرژی می‌تواند منابع اصلی درآمد آنها را از بین ببرد و ثبات داخلی این کشورها را تحت تأثیر قرار دهد. چنین سناریویی نشان می‌دهد که جنگ احتمالی علیه ایران برای کل منطقه و حتی برای متحدان آمریکا و غرب نیز پیامدهای زیان‌باری خواهد داشت.
تأکید بر اینکه حمله به ایران می‌تواند به تخریب گسترده زیرساخت‌های انرژی منجر شود، در واقع نوعی بازدارندگی چندبعدی محسوب می‌شود که بر هزینه‌های وارد شده به اقتصاد جهانی در اثر وقوع این جنگ تأکید می‌کند. در نظریه‌های بازدارندگی، افزایش هزینه‌های بالقوه جنگ برای طرف مقابل یکی از مهم‌ترین ابزارهای جلوگیری از درگیری است و در اینجا، وابستگی اقتصاد جهانی به نفت منطقه به شکل یک عامل بازدارنده عمل می‌کند. این مسئله به ویژه در شرایطی اهمیت دارد که اقتصاد جهانی با چالش‌هایی مانند بحران‌های مالی و رقابت‌های ژئوپلیتیکی مواجه است و وقوع یک جنگ گسترده می‌تواند این چالش‌ها را تشدید کند.
در مجموع باید گفت که چنین جنگی پیامدهایی فراتر از مرزهای جغرافیایی ایران خواهد داشت و می‌تواند ساختار اقتصاد جهانی، موازنه قدرت منطقه‌ای و حتی نظم بین‌الملل را تحت تأثیر قرار دهد. تأکید بر اینکه تخریب زیرساخت‌های انرژی منطقه می‌تواند عرضه جهانی نفت را برای سال‌ها مختل کند، نشان‌دهنده این واقعیت است که جنگ در خاورمیانه فراتر از یک مسئله امنیتی یک بحران تمدنی و اقتصادی برای کل جهان خواهد بود. بر این اساس می‌توان نتیجه گرفت که گسترش جنگ به منطقه حتی به نفع قدرت‌های جهانی نیز نمی‌باشد، زیرا پیامدهای آن می‌تواند به گونه‌ای باشد که کنترل و مدیریت آن از توان هر بازیگری خارج شود و اقتصاد جهانی را با شوک‌های بی‌سابقه‌ای مواجه سازد.

اجتماع ده‌ها میلیونی مردم ایران در روز ۲۲ بهمن‌ماه و پیش از آن در روز ۲۲ دی‌ماه که سربلندی و قدرت و عزت جمهوری اسلامی ایران را به رخ جهانیان کشید، نه‌تنها دشمنان ملت ایران را مأیوس کرده بلکه آنها را در اتخاذ هر راهبرد دیگری برای تسلیم و شکست مردم ایران درمانده کرده است، این درماندگی را این روز‌ها به‌روشنی می‌توان در نوع مواضع دشمنان و نحوه مواجهه با ملت ایران دید، درحالی‌که تاکنون از همه راه‌های ممکن برای شکست ملت ایران استفاده کرده و البته ناکام مانده‌اند. 
پس از جنگ ۱۲ روزه ترامپ و نتانیاهو ادعا می‌کردند به همه اهداف موردنظرشان در جنگ یعنی از بین بردن توان هسته‌ای، توان موشکی و از بین بردن نفوذ منطقه ایران دست‌یافته‌اند و با تشدید تحریم‌های اقتصادی تلاش داشتند تا وحدت و انسجام ملی مردم ایران را که در جنگ ۱۲ روزه شکل‌گرفته بود از بین برده و به زعم خود اغتشاشات ۱۸ و ۱۹ دی‌ماه را در بستر اعتراضات اقتصادی، طراحی و اجرا درآوردند تا کار نظام جمهوری اسلامی ایران را یکسره کنند و به همین دلیل در آن روز‌ها و در اوج اغتشاشات، ترامپ لحظه‌لحظه به اغتشاشگران وعده می‌داد که ادامه بدهید و به کمک شما خواهم آمد، اما در روز ۲۲ دی‌ماه نتیجه جنگ نرم و عملیات روانی و فشار و تحریم اقتصادی هفت‌ماهه خود را دید و پس‌ازآن بود که در ترفندی دیگر، این بار با اعزام ناو‌های نظامی خود به منطقه، اراده و انسجام و وحدت ملی مردم ایران را هدف گرفت که این بار نیز مردم ایران در ۲۲ بهمن‌ماه با حضور خود عملاً این مرحله از جنگ دشمن را نیز به شکست کشاندند و محصول آن نمایش اتصال و انسجام بیشتر مردم ایران و البته درماندگی دشمنان نظام بود 
 اکنون، اما این درماندگی در نوع و نحوه مقابله با مردم ایران بیشتر شده که جلوه‌هایی از آن به قرار زیر است: 
۱- به رغم ادعا‌های روز‌های اولیه بعد از جنگ ۱۲ روزه مبنی بر از بین بردن توان هسته‌ای، موشکی و نفوذ منطقه‌ای ایران، طرح شروطی نظیر ضرورت تعلیق فعالیت‌های هسته‌ای، از بین بردن مواد غنی‌شده و توقف فعالیت‌های موشکی و حمایت از نیرو‌های مقاومت در منطقه در آغاز دور جدید مذاکرات، نشانگر اعترافی دیگر به شکست در جنگ ۱۲ روزه است، اگرچه ایران قاطعانه در برابر این خواست آنها ایستاده است. 
۲- لشکرکشی ترامپ به منطقه و ادعای افزودن ناو‌های جدید در شرایطی است که سیاسیون و نظامیان امریکایی، به رغم تیم نزدیک ترامپ و البته ضد انقلابیون فراری که دائماً ترامپ را تحریک به اقدام نظامی علیه ایران می‌کنند، هیچ چشم‌انداز روشنی را برای نتیجه‌گیری از یک عملیات نظامی جدید علیه ایران نمی‌بینند و حتی به دلیل اتکای امریکا به ناو‌های جنگی اعزام‌شده به آب‌های منطقه برای اقدام نظامی علیه ایران، آسیب‌پذیری امریکایی‌ها را خیلی بیشتر از گذشته دانسته و بار‌ها تأکید کرده‌اند وقتی باران موشک‌های ایران بر سر ناو‌های امریکا سرازیر شود هیچ سیستم پدافندی قادر به دفاع در برابر آنها نخواهد بود. به ویژه اینکه آمادگی ایران با توجه به تجربه جنگ ۱۲ روزه برای مقابله بهتر شده و با توجه به رفع آسیب‌های ناشی از آن جنگ، ایران از یک آمادگی بیشتری برخوردار است؛ و این در حالی است که به دلیل تبدیل هر درگیری جدید نظامی به یک جنگ منطقه‌ای، بازتاب‌ها و پیامد‌های آن برای امریکا و متحدانش بسیار سهمگین‌تر از جنگ ۱۲ روزه خواهد بود و تکاپوی روسای کشور‌های منطقه برای جلوگیری از آغاز یک جنگ جدید به دلیل همین نگرانی است. 
برآورد حملات گسترده و فراگیر ایران علیه صهیونیست‌ها در یک جنگ احتمالی در پاسخ به حملات امریکا نیز سبب شده است که صهیونیست‌ها که در جنگ گذشته خود پیش‌قدم در آغاز جنگ بودند اکنون با آگاهی از توانمندی ایران، و برآورد ضرباتی که متحمل خواهند شد خود به عامل بازدارنده‌ای برای جلوگیری از یک جنگ جدید تبدیل‌شده‌اند و به همین دلیل است که اصرار دارند که ترامپ خواسته‌های خود را از طریق مذاکرات و تشدید تحریم‌های اقتصادی دنبال کند. 
عامل دیگری که اقدام نظامی ترامپ را غیرمحتمل می‌کند تأثیر هر درگیری نظامی و چشم‌انداز آن در موقعیت جمهوری‌خواهان در درون امریکا و شکست در انتخابات میان‌دوره‌ای کنگره است، موقعیتی که در ماه‌های اخیر مبتنی بر نظرسنجی‌ها و البته شکست در انتخابات شهرداری‌ها به‌شدت متزلزل شده و طبعاً با مشاهده کاروان جنازه‌های سربازان امریکایی در جنگی که هیچ چشم‌انداز روشنی را نمی‌توانند برای آن ترسیم کنند، متزلزل‌تر شده و شکست آنها در انتخابات آتی را قطعی می‌کند. تأکید ایران بر آمادگی دفاعی در پاسخ گسترده به هر اقدام نظامی امریکا نشان‌دهنده آمادگی ایران برای کسب ابتکار عمل در جنگ احتمالی آینده است که تصمیم‌گیری امریکایی‌ها را دشوارتر کرده است. 
۳- سلطه صهیونیست‌ها بر نظام تصمیم‌گیری امریکایی‌ها که در سفر اخیر نتانیاهو به امریکا آشکارتر شده است، ترامپ را در نوع واکنش و تصمیم‌گیری در مقابله با ایران درمانده‌تر کرده، سلطه‌ای که ضربه جدی به اعتبار امریکایی‌ها در جهان زده است. مواضع و سخنان نتانیاهو در آستانه این سفر و بعدازآن و نمایش تسلط منفورترین رژیم جهان بر نظام امریکا اعتباری برای امریکا در جهان باقی نگذاشته است، نفرتی که در سفر اخیر رئیس‌جمهور رژیم صهیونیستی به استرالیا، رسوایی بیشتر صهیونیست‌ها را در جهان آشکارتر کرد. 
۴- وحدت و انسجام ملی مردم ایران که بعد از ۲۲ دی‌ماه و به رغم تهدیدات امریکا در ۲۲ بهمن‌ماه بار دیگر تجلی یافت، واجد پیامی مهم و آشکار از واقعیت انقلاب اسلامی و نظام جمهوری اسلامی و پایگاه مردمی آن خطاب به دشمنان نظام به رغم تحمل بی‌نظیرترین تحریم‌ها و فشار‌های اقتصادی است که باید در محاسبات دشمنان در نوع و نحوه مقابله با مردم ایران منظور شود و به همین دلیل است که جی دی ونس معاون ترامپ بعد از راهپیمایی ۲۲ بهمن اذعان می‌کند که آنچه ما اکنون در مذاکرات تأکید داریم این است که ایران نمی‌تواند سلاح هسته‌ای داشته باشد و تغییر نظام در ایران به خود مردم ایران مربوط است و این در حالی است که روز‌های اغتشاشات ترامپ دائماً دعوت به مقابله مردم با نظام اسلامی و تداوم اغتشاشات و آشوب می‌کرد و وعده می‌داد که در صورت موفقیت آنها در داخل امریکا به ایران حمله خواهد کرد، اگرچه ناتوانی او در هر اقدام عملی، رسوایی و بی‌اعتمادی به ترامپ را حتی میان ضد انقلابیون فراری و اراذل‌واوباش داخلی در پی داشت. 
این امر نشان‌دهنده آن است که پیوند قاطع مردم با نظام، انقلاب و رهبری مستحکم و این حضور در اوج تهدید‌ها بیانگر استحکام و پایگاه مردمی نظام است و تهدید‌ها نه‌تنها مردم را منفعل نمی‌کند بلکه تجربه نشان داده است که تهدید‌های صریح دشمنان؛ مردم ایران را مستحکم‌تر و منسجم‌تر می‌کند.
۵- وحدت و انسجام درونی نظام و حمایت متقابل دستگاه دیپلماسی از نیرو‌های دفاعی با تأکید روی اصول و مبانی نظام در مذاکرات و تأکید بر عدم مذاکره بر سر توانمندی موشکی، نفوذ منطقه‌ای و... نشانگر دست برتر ایران در شرایط پیش روست؛ و تنها امید ترامپ در این جنگ روانی و تهدید نمایی آشفته‌سازی بازار و اقتصاد ایران است که طبعاً مواجهه با آن نیز مستلزم مدیریت هوشمندانه شرایط اقتصادی و تلاش جهادی دولتمردان همچون آمادگی نیرو‌های مسلح ایران است.