جرم فراموش‌شده قرآنی

در منظومه فکری قرآن، «امنیت روانی» صرفاً یک امر اخلاقی یا توصیه‌ای حاشیه‌ای نیست، بلکه یکی از پایه‌های استحکام جامعه اسلامی به‌شمار می‌آید. جامعه‌ای که آرامش روانی در آن مخدوش شود، حتی اگر از نظر ظاهری امن باشد، در معرض فروپاشی تدریجی قرار می‌گیرد. قرآن کریم با نگاهی دقیق و واقع‌گرایانه، عواملی را بررسی می‌کند که این آرامش جمعی را تهدید می‌کنند و برای آنها احکام و هشدار‌های صریحی ارائه می‌دهند.

در آیه ۶۰ سوره احزاب، خداوند از جریانی سخن می‌گوید که کارویژه اصلی آن ایجاد اضطراب و تشویش در فضای عمومی است: «لَئِنْ لَمْ یَنْتَهِ الْمُنَافِقُونَ وَالَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَالْمُرْجِفُونَ فِی الْمَدِینَةِ لَنُغْرِیَنَّک بِهِمْ ثُمَّ لَا یُجَاوِرُونَک فِیهَا إِلَّا قَلِیلًا»؛ اگر منافقان و کسانی که در دل‌های‌شان مرضی هست و شایعه‌افکنان در مدینه [از کارشان]باز نایستند، تو را سخت بر آنان مسلط می‌کنیم تا جز [مدتی]اندک در همسایگی تو نپایند. هم‌نشینی «مرجفون» با منافقان و بیماردلان در این آیه، به‌روشنی از سطح تهدیدی حکایت می‌کند که قرآن برای این رفتار قائل است؛ تهدیدی که متوجه بنیان‌های روانی جامعه است، نه صرفاً نظم ظاهری آن.

واژه «ارجاف» در لغت به معنای لرزاندن و ایجاد اضطراب آمده و در کاربرد قرآنی، ناظر به کنش‌هایی است که با خبر، تحلیل یا موضع‌گیری، آرامش روانی جامعه را هدف قرار می‌دهد. این معنا در آیات دیگری نیز تأیید می‌شود؛ از جمله آیه ۱۹ سوره نور که می‌فرماید: «إِنَّ الَّذِینَ یُحِبُّونَ أَنْ تَشِیعَ الْفَاحِشَةُ فِی الَّذِینَ آمَنُوا لَهُمْ عَذَابٌ أَلِیمٌ». در این منطق، اشاعه ترس، اضطراب یا فساد روانی، یک خطای فردی ساده نیست، بلکه به‌مثابه آسیبی اجتماعی تلقی می‌شود.

تفاسیر قرآنی نیز بُعد عینی این مفهوم را روشن‌تر کرده‌اند. علی بن ابراهیم قمی در بیان شأن نزول آیه ارجاف نقل می‌کند که گروهی از منافقان در مدینه، هنگام خروج پیامبر اکرم (ص) برای جهاد، شایعه قتل یا اسارت ایشان را منتشر می‌کردند؛ اخباری که موجب «اغتمام مسلمین» می‌شد و فضای جامعه را دچار اضطراب می‌کرد. این رفتار، صرفاً دروغ‌پردازی نبود، بلکه آگاهانه و با هدف برهم‌زدن روحیه عمومی انجام می‌گرفت.

نکته قابل توجه آن است که قرآن، ارجاف را محدود به نشر اخبار کاذب نمی‌داند. حتی بازگویی خبر درست در زمان و موقعیت نامناسب، اگر به قصد ایجاد تشویش صورت گیرد، می‌تواند مصداق این عنوان باشد. از همین رو، تقلیل ارجاف به «شایعه» یا «دروغ» با منطق قرآنی سازگار نیست. در ادامه همین نگاه، قرآن برای این رفتار مجازات‌های سنگینی ذکر می‌کند. آیات ۶۰ و ۶۱ سوره احزاب از اخراج، طرد و حتی قتل سخن می‌گویند:

«ثُمَّ لَا یُجَاوِرُونَک فِیهَا إِلَّا قَلِیلًا» و «مَلْعُونِینَ أَیْنَمَا ثُقِفُوا أُخِذُوا وَقُتِّلُوا تَقْتِیلًا.» شدت این تعابیر نشان می‌دهد که تخریب امنیت روانی، در تراز تهدید‌های بزرگ اجتماعی قرار دارد. از منظر قرآنی، همان‌گونه که جان انسان محترم است‌ـ «وَمَنْ قَتَلَ نَفْسًا... فَکَأَنَّمَا قَتَلَ النَّاسَ جَمِیعًا» (مائده/۳۲)‌ـ روح جمعی جامعه نیز حریمی دارد که تعرض به آن، جرم تلقی می‌شود. ارجاف، عنوانی قصدی است؛ یعنی تحقق آن منوط به اراده و نیت آگاهانه برای ایجاد اضطراب است، و دقیقاً به همین دلیل، در متن قرآن با چنین حساسیت و شدتی مورد خطاب قرار گرفته است.