رشد شاخص توسعه انسانی (HDI) در ایران امروز در مقایسه با کشورهای هم‌رده منطقه‌ای چه وضعیتی دارد؟ این رشد ناشی از بهبود کدام مولفه‌ها بوده است؟

1. جهش تاریخی در رتبه‌بندی منطقه‌ای و جهانی؛ بر اساس گزارش‌های برنامه توسعه سازمان ملل (UNDP)، شاخص توسعه انسانی ایران از ۰.۴۳۷ در سال ۱۳۵۷ (۱۹۷۹) به ۰.۷۹۹ در سال ۲۰۲۳ ارتقا یافته است که نشان‌دهنده رشدی نزدیک به ۸۳ درصدی است. این رشد پرشتاب، باعث صعود چشمگیر ۳۴ تا ۴۱ پله‌ای رتبه جهانی ایران شده است؛ به طوری که از رتبه ۱۱۰ در سال ۱۳۵۷ به رتبه ۷۶ در سال ۲۰۲۱ و ۷۵ در سال ۲۰۲۳ ارتقا یافته و کشور را از گروه «توسعه انسانی متوسط» به جرگه «کشورهای دارای توسعه انسانی بالا» وارد کرده است. در مقایسه با کشورهای هم‌رده منطقه‌ای و جهانی، این دستاورد پررنگ‌تر می‌شود. ایران امروز در رده‌بندی توسعه انسانی، بالاتر از قدرت‌های اقتصادی و جمعیتی مهمی مانند چین، هند، برزیل، ترکیه، آفریقای جنوبی و مکزیک قرار دارد. در سطح منطقه غرب آسیا نیز، ایران با وجود تمامی چالش‌ها، در جایگاه هشتم ایستاده و عملکرد خود را از بسیاری از همسایگان متمایز کرده است.

2. تحلیل مؤلفه‌های کلیدی رشد، سلامت، آموزش و عدالت؛ این رشد برجسته، حاصل بهبود همزمان سه مؤلفه اصلی شاخص توسعه انسانی است که پایه‌های آن بر عدالت و همگانی بودن خدمات استوار شده است:

در حوزه سلامت: مولفه امید به زندگی که نماد کیفیت نظام بهداشتی است، از حدود ۵۷ سال در دهه‌های پیش از انقلاب برای هر دو جنسیت (مردان و زنان) ۷۷.۳۳ سال افزایش یافته است. این موفقیت، نتیجه مستقیم گسترش زیرساخت‌های سلامت در روستاها و مناطق محروم، اجرای برنامه واکسیناسیون همگانی و ایجاد شبکه فراگیر بهداشتی- درمانی است.

در حوزه آموزش: مؤلفه دانش و آموزش با شاخص‌هایی مانند نرخ باسوادی بزرگسالان (از ۴۷ درصد به بیش از ۸۶ درصد) و افزایش میانگین سال‌های تحصیل (به بیش از ۱۰ سال) رشد قابلی را نشان می‌دهد. این امر مرهون همگانی شدن آموزش، گسترش کمّی و کیفی دانشگاه‌ها و توجه ویژه به آموزش عالی است.

در حوزه استاندارد زندگی: مؤلفه درآمد سرانه بر اساس قدرت خرید، به‌رغم تحریم‌های شدید ظالمانه تحمیلی به ملت ایران ، بهبود یافته و نقش خود را در رشد شاخص ایفا کرده است. البته، این مؤلفه در مقایسه با دو حوزه دیگر، آسیب‌پذیری بیشتری در برابر فشارهای خارجی مانند تحریم نشان داده است.

3. مقایسه‌گویا با دوران پیش از انقلاب؛ مقایسه وضعیت کنونی با آخرین سال‌های حکومت پهلوی، عمق این تحول را آشکار می‌سازد. در سال ۱۳۵۶، ایران با وجود درآمدهای کلان نفتی، در شاخص توسعه انسانی در ردیف کشورهایی مانند غنا و کنیا و حتی پایین‌تر از اردن و ازبکستان قرار داشت و در گروه کشورهای با توسعه متوسط جای می‌گرفت. امروزه اما، ایران با پشت سر گذاشتن ده‌ها کشور، به مرز گروه «توسعه انسانی بسیار بالا» نزدیک شده است. این گذار از «وابستگی و توسعه نامتوازن» به سمت «پیشرفت مبتنی بر عدالت و توانمندی داخلی»، مهم‌ترین دستاورد این مسیر به شمار می‌رود.

رشد شاخص توسعه انسانی ایران پس از انقلاب، یک موفقیت مستند و مورد تأیید مراجع بین‌المللی است که حاکی از تحولی بنیادین در کیفیت زندگی مردم است. این رشد، که ناشی از ارتقای همزمان سطح سلامت، دانش و استاندارد زندگی با تکیه بر عدالت اجتماعی و خوداتکایی بوده، ایران را از یک کشور با توسعه متوسط و وابسته، به یک الگوی پیشرو در میان کشورهای در حال توسعه تبدیل کرده است. تداوم این مسیر، با تمرکز بر کاهش وابستگی اقتصادی و ارتقای کیفیت در تمامی مؤلفه‌ها، آینده‌ای درخشان‌تر را برای کشور ترسیم خواهد کرد.

منبع: پرسمان سیاسی شماره 23