پهپاد ایرانی الگوی نوین نبرد

در سال‌های اخیر، یکی از برجسته‌ترین عرصه‌های فناوری نظامی که توجه جهانیان را جلب کرده، توسعه پهپاد‌های یک‌بار مصرف است. پهپاد‌هایی که با طراحی ساده، هزینه پایین و بهره‌وری عملیاتی بالا، معادلات سنتی نیرو‌های مسلح را تغییر داده‌اند، نه با پیچیدگی فوق‌پیشرفته، بلکه با هوشمندی در طراحی و کاربرد. نمونه بارز چنین فناوری‌ای پهپاد ایرانی شاهد ۱۳۶ است، که توانسته به نماد تحول در نبرد‌های مدرن بدل شود و مسیر توسعه فناوری پهپادی را در سطح جهانی دگرگون کند.

پیش از این، بسیاری از ناظران تکنولوژی و نظامی‌گری، ایالات متحده را در صدر جدول نوآوری‌های نظامی جهان می‌دانستند؛ کشوری که با بودجه‌های کلان، پیشرفته‌ترین سیستم‌های هوایی بدون سرنشین و تسلیحات پیچیده را طراحی کرده و به خدمت می‌گیرد؛ اما اکنون آن کشوری که زمانی به دیگران درس نوآوری می‌داد، در زمینه پهپاد‌های کم‌هزینه و مؤثر، درصدد مهندسی معکوس و تقلید از طرحی است که سال‌ها پیش در ایران توسعه یافته بود.

پهپاد شاهد ۱۳۶ با طراحی دلتا و موتور محرک پیستونی به الگویی الهام‌بخش برای دیگر کشور‌ها بدل شد. این پهپاد به‌دلیل سادگی ساخت، هزینه تولید پایین و توان عملیاتی بالا می‌تواند ابزار مؤثری در نبرد‌های نامتقارن باشد. بسیاری از کارشناسان حوزه دفاعی معتقدند، ارزش واقعی فناوری شاهد ۱۳۶ در ایجاد تغییر رویکرد تولید تسلیحات نهفته است، از نظام‌های گران‌قیمت و پیچیده به سوی مدل‌های ساده، مؤثر و فراگیر.

در گزارشی که به تازگی در رسانه‌های آمریکایی منتشر شده، اشاره شده است که ارتش ایالات متحده در حال تولید پهپاد «لوکاس» است؛ پهپادی که تقریباً کپی مستقیم از فناوری پهپاد‌های شاهد به شمار می‌آید. بر اساس این گزارش، نیروی دریایی آمریکا نسخه‌ای از پهپاد شاهد را کالبدشکافی کرده و با استفاده از آن طرح خود را توسعه داده است. این رویکرد تا حدی نشانه‌ای از تغییر نگاه استراتژیک به فناوری پهپادی به شمار می‌آید؛ چرا که ایالات متحده اکنون به دنبال تقلید از طرحی است که سال‌ها آن را به‌عنوان فناوری کمتر توسعه‌یافته می‌پنداشت.

فارغ از نگاه سیاسی و رقابت‌های بین‌المللی، این تحول یک واقعیت عینی را نشان می‌دهد، کشور ما توانسته در حوزه‌ای که بسیاری از قدرت‌های بزرگ نظامی به آن بی‌اعتنا بودند، به سطحی از کارآمدی برسد که مدل آن مورد توجه جهانی قرار گرفته است. در حقیقت مفهوم پهپادی موفق در دنیای امروز دیگر فقط به پیچیدگی فنی و توان عملیاتی گران‌قیمت وابسته نیست؛ بلکه به هوشمندی در طراحی، هزینه مناسب و قابلیت تولید انبوه گره خورده است.

نکته جالب توجه این است که پهپاد‌های مشابه شاهد، اکنون در بسیاری از کشور‌ها مورد بررسی و حتی استفاده قرار گرفته‌اند؛ از چین گرفته تا روسیه و حتی اتحاد‌های نظامی غربی که با الگو گرفتن از طرح ایرانی، در پی توسعه نسخه‌های مخصوص خود هستند.

اما چرا چنین تحول و توجهی به پهپادهایی، مانند شاهد رخ داده است؟ پاسخ در اقتصاد فناوری مدرن نهفته است. پهپاد‌های سنتی معمولاً بسیار گران‌قیمت بوده و نیازمند شبکه‌های پیچیده لجستیک و پشتیبانی هستند. اما پهپاد‌هایی مانند شاهد با ماهیت یک‌بار مصرف، می‌توانند با هزینه‌ای بسیار کمتر، عملیات‌های پیچیده را اجرا کنند و این یعنی بازتعریف مفاهیم نبرد و مدیریت منابع در میدان‌های نبرد آینده.

در همین راستا، تحولات اخیر نشان می‌دهند، کشور ما به این نقطه رسیده است که باید از رویکرد‌های جدید بهره ببرد. مهندسی معکوس پهپادهایی، مانند شاهد و ساخت نمونه‌های مشابه آن در غرب، نشان‌دهنده این است که نفوذ فناوری پهپادی ایران فراتر از مرز‌ها رفته و در حال بازتعریف مسیر توسعه تسلیحات هوشمند است.