اینترنت ماهواره‌ای ایرانی

ارتباطات ماهواره‌ای در یک دهه اخیر از حوزه‌ای صرفاً علمی و پژوهشی به یک ابزار استراتژیک برای اتصال جوامع به اینترنت تبدیل شده است. اینترنت ماهواره‌ای به دلیل ویژگی‌هایی، مانند انعطاف‌پذیری، تأخیر پایین، ظرفیت بالا و هزینه نسبتاً ارزان، می‌تواند به کاهش شکاف دیجیتال و دسترسی مناطق دورافتاده کمک کند. این فناوری، نه تنها یک ابزار زیرساختی برای شبکه اینترنت به شمار می‌آید، بلکه نقش تعیین‌کننده‌ای در پایداری و پوشش خدمات پایه دارد.

ایران نیز در واکنش به رشد سریع این فناوری، توجه ویژه‌ای به اینترنت ماهواره‌ای نشان داده است. بر اساس قوانین بین‌المللی، هر اپراتور ماهواره‌ای که بخواهد در قلمرو یک کشور خدمات ارائه کند، موظف به رعایت مقررات ملی آن کشور است. «حسن سالاریه» رئیس سازمان فضایی ایران، با تأکید بر این نکته گفته است: «ایجاد منظومه‌های ماهواره‌ای برای ارائه خدمات پهن‌باند در مدار ارتفاع پایین، نیازمند تعداد بسیار زیادی ماهواره است و بسته به طراحی، گاهی باید چند هزار ماهواره در مدار تزریق شود تا پوشش کامل ایجاد شود.»

در چند سال گذشته تلاش‌های قانونی برای راه‌اندازی اینترنت ماهواره‌ای در ایران شدت گرفته است، آن هم به این دلیل که ارائه خدمات استارلینک در ایران به دلیل رعایت نکردن قوانین سرزمینی غیرمجاز شناخته شد و در پی آن، این شرکت در جلسات هیئت مقررات رادیویی اتحادیه بین‌المللی مخابرات موظف به همکاری با ایران شد. در همان زمان، مسئولان دولت سیزدهم اعلام کردند مقدمات آغاز فعالیت اولین اپراتور اینترنت ماهواره‌ای در ایران در حال انجام است.

با این حال، استفاده از استارلینک در وقایع دی‌ماه سال گذشته، حساسیت‌ها را بالا برد. این شبکه ماهواره‌ای، به اذعان برخی لیدر‌های آشوب، نقش حیاتی در برنامه‌ریزی اختلال اینترنت و هماهنگی میدانی داشت. روزنامه «وال‌استریت ژورنال» در گزارشی نوشت: «پس از قطع اینترنت در ایران، حدود شش هزار پایانه استارلینک به‌طور مخفیانه به داخل ایران ارسال شد و دونالد ترامپ نیز از این موضوع اطلاع داشت.» حجم بالای این تجهیزات موجب شده بود طراحان ناآرامی‌ها اطمینان داشته باشند که حتی در صورت قطع سراسری اینترنت، ارتباط آنها با خارج از کشور برقرار خواهد ماند. «فوربس» نیز در تحلیلی این اقدام ایران را کم‌سابقه توصیف کرد و نوشت: «ایران نخستین کشوری است که توانسته خدمات استارلینک را در سطحی گسترده مختل کند.»

در راستای برنامه‌های بلندمدت، ایران چشم‌انداز توسعه منظومه‌های ماهواره‌ای پهن‌باند در مدار پایین زمین را ترسیم کرده است. سالاریه، رئیس سازمان فضایی ایران توضیح می‌دهد که ماهواره‌های مدار پایین به‌دلیل حرکت مداری، یک منطقه ثابت را پوشش نمی‌دهند و رد آنها جابه‌جا می‌شود، در حالی که ماهواره‌های مدار زمین‌آهنگ در ارتفاع حدود ۳۶ هزار کیلومتری موقعیت ثابتی دارند. وی می‌گوید: «کلید موفقیت این پروژه‌ها بازار است و این منظومه‌ها باید بخش بزرگی از کشور‌های دنیا را پوشش دهند تا اقتصادی باشند.»

نقش بخش خصوصی و همکاری بین‌المللی نیز در این پروژه‌ها اهمیت بالایی دارد. سالاریه تصریح کرد: «نگاه و برنامه ما در مجموعه وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات، همکاری و مشارکت با توسعه‌دهندگان بین‌المللی این منظومه‌هاست و این همکاری در قالب سرمایه‌گذاری مشترک و همکاری فنی دنبال می‌شود.» وی افزود: «از ورود بخش خصوصی به این حوزه استقبال می‌کنیم، زیرا حیات این پروژه‌ها به بازار وابسته است و بخش خصوصی چابکی بیشتری برای بازاریابی و ایجاد مشارکت‌های بین‌المللی دارد.»

همزمان با رشد فناوری فضایی، این سؤال در افکار عمومی مطرح شده است که این فناوری چه نسبتی با زندگی روزمره مردم دارد؟ «علی صادقی نائینی» مشاور رئیس سازمان فضایی ایران، در مصاحبه‌ای با اشاره به کاربرد‌های عملی ماهواره‌ها گفته بود: «فناوری فضایی برخلاف تصور عمومی، یک موضوع انتزاعی و دور از زندگی مردم نیست؛ بلکه شهروندان همین امروز و به‌صورت روزمره در حال استفاده از خدمات مبتنی بر ماهواره هستند، هرچند خودشان از آن آگاه نباشند.»

وی به نقش ماهواره‌های مخابراتی اشاره کرد و افزود: «زمانی که یک شهروند از دستگاه خودپرداز بانکی استفاده می‌کند یا تراکنش مالی بین دو شهر دور از هم انجام می‌دهد، این ارتباط در کنار فیبر نوری و شبکه زمینی، از مسیر ماهواره نیز پشتیبانی می‌شود تا در صورت قطع ارتباطات زمینی، خدمات بانکی دچار اختلال نشود.» این کاربرد در جایگاه‌های سوخت و مناطق دورافتاده نیز تکرار می‌شود و امکان استفاده از کارت سوخت را فراهم می‌کند.

از سوی دیگر، ماهواره‌های سنجش از دور کاربرد‌های متنوعی در زندگی روزمره دارند. صادقی نائینی می‌گوید: «یکی از ملموس‌ترین استفاده‌های عمومی از داده‌های ماهواره‌ای در حوزه هواشناسی است.» همچنین تصاویر ماهواره‌ای در نرم‌افزار‌های مسیریاب، تاکسی‌های اینترنتی و نقشه‌های دیجیتال کاربرد دارد و نمونه‌های داخلی مانند ماهواره «خیام» برای پست و تخصیص کدپستی در روستا‌های فاقد نقشه استفاده می‌شود.

این داده‌ها حتی در مدیریت بحران و رصد منابع آب نیز به کار می‌روند. صادقی نائینی در این مصاحبه به سیل گسترده سال ۱۳۹۸ و سیل اخیر در سیستان و بلوچستان اشاره کرده و گفته بود: «تصاویر ماهواره‌ای به‌صورت روزانه دریافت، پردازش و در اختیار سازمان مدیریت بحران و جمعیت هلال‌احمر قرار گرفت.» همچنین پایش سد‌ها و تالاب‌های مرزی با استفاده از تصاویر ماهواره‌ای برای سیاست‌گذاری‌های کلان آبی اهمیت حیاتی دارد.