سوریه در آستانه نشست ژنو-2

پایگاه بصیرت؛ گروه بین الملل: با گذشت بیش از دو سال و نیم از بحران سوریه، تحولات این کشور همچنان در رأس تیتر خبری رسانه های جهانی قرار دارد. پیچیدگی های داخلی و نیز دخالت بازیگران خارجی، موجب استمرار  این بحران شده و هر چند تلاش های دیپلماتیک متعددی صورت گرفته است، اما هنوز افق روشنی از حل و فصل بحران در این کشور به چشم نمی خورد. در این گزارش به آخرین وضعیت بحران سوریه در ابعاد سیاسی و میدانی در آستانه برگزاری نشست ژنو-2 می پردازیم:

 وضعیت نظام سوریه:

با توجه به مقاومت طولانی سوریه در برابر سیل فشارهای داخلی و خارجی اعم از نظامی، سیاسی، اقتصادی و تبلیغاتی، شرایط فعلی نظام سوریه، به رغم تحمیل هزینه های فراوان، مثبت ارزیابی می شود. این پایداری، از یک سو مرهون تدابیر حاکمیت سوریه در مدیریت بحران و از دیگر سو به دلیل کمک متحدانی همچون روسیه، چین و جمهوری اسلامی ایران بوده است.علاوه بر ثبات نسبی سیاسی و رویکرد مثبت افکار عمومی مردم سوریه نسبت به نظام سیاسی این کشور،  دستاوردهای میدانی ارتش سوریه که طی ماه های گذشته موجب پاکسازی مناطق مختلف (خصوصا منطقه راهبردی القصیر) و شکست شورشیان مسلح شد، موجب تقویت روحیه حاکمیت سیاسی شده و در مقابل، معارضان را در حالت یأس و سرخوردگی قرار داده است. حامیان خارجی معارضان نیز با مشاهده مقاومت و ثبات نظام سوری، دچار تردید و انفعال شده و همانند گذشته قادر به طرح موضوعاتی همچون براندازی ح��کمیت نیستند.آخرین فشاری که جبهه ضدسوری بر نظام سیاسی این کشور وارد ساخت، طرح سناریوی شیمیایی و به دنبال آن اقدام حمله نظامی علیه سوریه بود؛ اما پیشنهاد روسیه مبنی بر نظارت بین المللی بر تسلیحات شیمیایی سوریه، مانع این حمله شد. سوریه با پذیرش قطعنامه 2118 و همکاری با کمیته مأموران خلع سلاح شیمیایی، عملا مانع سوء استفاده تبلیغاتی و اعمال فشار غرب شد. غرب اکنون در قبال پایداری سوریه، دست به بازی دوگانه ای زده است: از یک سو حمایت های خود را از معارضین در ابعاد مختلف ادامه می دهد تا موازنه میدانی را به نفع آنان تغییر دهد و از دیگر سو با ژست دیپلماتیک و انسان دوستانه، سعی در حل بحران از طریق مسالمت آمیز دارد.برآیند وضعیت موجود، حاکی از بقای نظام سوریه و بلکه تثبیت بی��تر آن تا سال آینده و به طور مشخص موعد برگزاری انتخابات ریاست جمهوری در تابستان 1393 است. در این میان اعتماد به نفس مقامات سوری و شخص بشار اسد رئیس جمهوری این کشور، تا حد زیادی افزایش یافته و حتی وی در مصاحبه های خود با شبکه های مختلف خبری، اعلام کرده است انتخابات ریاست جمهوری را در موعد مقرر برگزار کرده و اگر مردم بخواهند بار دیگر در این انتخابات نامزد خواهد شد.

 تحولات میدانی:

با توجه به ماهیت و پیچیدگی های بحران سوریه، صبغه میدانی و امنیتی در این بحران، همچنان بر بعد سیاسی غلبه دارد. شاید به همین دلیل است که مخالفان و متحدان سوریه از حمایت های میدانی خود دست برنداشته و بلکه بر دامنه آن افزوده اند. در حالی که نظام سوریه دستاوردهای قابل توجهی در پاکسازی مناطق آلوده به ویژه در اطراف دمشق (موسوم به ریف) و نیز برخی مناطق شمالی همچون حلب، ادلب، حمص و حماه و... کسب کرده است، حامیان خارجی شورشیان (به ویژه فرانسه و عربستان سعودی) به تشدید کمک های تسلیحاتی روی آورده اند.در این میان نقش عربستان، برجستگی خاصی دارد، نقشی که منجر به ظهور نسل جدیدی از افراطیون سلفی (همچون دولت اسلامی عراق و شام  موسوم به داعش) با تابعیت های بیگانه شده و معادلات میدانی و حتی سیاسی را تحت الشعاع خود قرار داده است. بنا بر گزارش های اطلاعاتی، عربستان که از عملکرد آمریکا در موضوع سلاح های شیمیایی سوریه و انصراف واشنگتن از حمله به سوریه به شدت ناراضی است، در حال ایجاد یک ائتلاف جدید از نیروهای شورشی افراطی وابسته به خود در سوریه است تا ضمن تلاش برای براندازی اسد، با «ارتش آزاد سوریه» نیز که وابسته به آمریکاست مقابله کند. ظاهرا عربستان در پی شکل دادن به نوعی «بیداری سنی» است تا بر اساس آن، از یک سو اهل سنت سوریه را به نفع خود و علیه دولت بشار اسد بسیج کند و از سوی دیگر از نفوذ غرب در سوریه بکاهد.

ساکنان و تحلیلگران سوری می‌گویند سعودی‌ها، تونسی‌ها و لیبیایی‌ها، ملیت‌هایی هستند که غالبا با آنها مواجه می‌شویم، اما مردانی از چچن، کویت، اردن، عراق و امارات عربی متحده نیز در این جنگ حضور دارند. طالبان پاکستان نیز در مردادماه گذشته اعلام کرد که در سوریه حضور داشته است.مرکز مبارزه با تروریسم در آمریکا طی گزارشی اعلام کرده است: برآوردهای محتاطانه شمار نیروهای خارجی را که در دو سال گذشته وارد سوریه شده‌ اند، بین 6 تا 10 هزار نفر اعلام کرده است؛ میزانی که از داوطلبان جنگ علیه سربازان آمریکایی در عراق یا افغانستان به مراتب بیشتر است.این نیروها به دلیل خارجی بودن و نیز افکار رادیکالیستی (همچون برپایی خلافت اسلامی) در موارد متعددی حتی با ارتش آزاد سوریه درگیر شده اند. همچنین گزارش هایی از درگیری میان گروه «داعش» و جبهه «النصره» منتشر شده که حاکی از تغییر معادلات میدانی در شرایط جدید است.وضعیت کنونی در میدان، هر چند نظام سوریه را در مدیریت بحران، با دشواری هایی مواجه کرده است؛ اما به لحاظ سیاسی این نتیجه را در برداشته که موضوع برکناری اسد از قدرت، تا اطلاع ثانوی از دستور کار خارج شده است. این امر به طور طبیعی موجب خرید زمان توسط نظام سوریه و تفوق متحدان سوریه (ایران و روسیه) و سردرگمی جبهه ضدسوری شده است. در چنین شرایطی دستاوردهای برپایی احتمالی نشست ژنو-2 به نفع سوریه خواهد بود.

 نشست ژنو-۲:

این روزها همه نگاه ها معطوف به نشست ژنو-2 است. نبیل العربی، دبیرکل اتحادیه عرب، در پایان دیدارش با اخضر ابراهیمی، نماینده ویژه سازمان ملل و اتحادیه عرب در امور سوریه در جمع خبرنگاران در مصر اعلام کرد: گفتگوهای صلح با هدف پایان دادن به بحران فعلی در سوریه در ۲۳ ماه آینده میلادی در ژنو برگزار خواهد شد.

ابراهیمی که در چارچوب برگزاری این نشست هم اکنون در حال سفر به کشورهای خاورمیانه است، به زمان دقیقی در مورد برگزاری این نشست اشاره ای نکرده و ترجیح می‌دهد پس از سفر دوره ای به کشورهای خاورمیانه رسما درباره زمان این نشست اظهارنظر کند. مقصد بعدی اخضر ابراهیمی پس از عراق، جمهوری اسلامی ایران است. وی قرار است با رئیس جمهور، وزیر امور خارجه و رئیس مجلس شورای اسلامی دیدار کند. با توجه به نقش مهمی که ایران در منطقه و سوریه دارد، مذاکرات ابراهیمی با مقامات ایرانی از اهمیت خاصی برخوردار است. به همین دلیل ابراهیمی خواهان مشارکت ایران در نشست ژنو-2 شده است.نشست ژنو-2 در واقع امتدادی از نشست ژنو-1 است که سال گذشته با حضور کشورهای مختلف (اعم از مخالفان و حامیان سوریه) و سازمان ملل برگزار شد. طبق مصوبات ژنو-1 حل بحران سوريه از طريق توافق همه گروه‌ های درگير در اين کشور و دولت سوريه در جهت تشکيل «دولت انتقالی» امکان ‌پذير است و دولت انتقالی زمام امور کشور را در مرحله انتقالی به عهده می‌گيرد. اين دولت اختيار تام دارد که دستگاه‌های امنيتی و اطلاعاتی و همچنين فرماندهی ارتش و نيروهای انتظامی را تحت کنترل خود داشته باشد. در این نشست به سرنوشت بشار اسد در اين فرآيند اشاره مستقيمی نشد، زیرا میان آمریکا و روسیه نسبت به رفتن یا ماندن او اختلاف جدی وجود داشت و این دو قدرت جهانی برای گذر از اختلافات، این موضوع را مسکوت گذاردند.

علاوه بر اختلاف آمریکا و روسیه، دولت سوریه و معارضان نیز برای شرکت در این نشست شروط سختی ارائه کرده اند که برای طرف مقابل، قابل پذیرش نیست. نظام سوریه شرط مذاکره با معارضان را زمین گذاشتن سلاح توسط آنان عنوان کرده و ائتلاف ملی مخالفان سوریه نیز خواهان ضمانت هایی از سوی غرب و کشورهای عربی مبنی بر کنار رفتن بشار اسد از صحنه سیاسی سوریه می باشد.جمهوری اسلامی نیز که همچنان قائل به بقای اسد در قدرت حداقل تا اوت 2014 (موعد انتخابات ریاست جمهوری) است، شروط آمریکا را برای شرکت در ژنو-2 رد کرده و اعلام کرده است اصراری برای مشارکت ندارد. این شروط ناظر به پذیرش دوره انتقالی در سوریه با تاکید بر کنار رفتن بشار اسد می باشد.ایران به کنفرانس قبلی ژنو در مورد بحران سوریه دعوت نشده بود. عربستان دیگر بازیگر مهم منطقه ‌ای در بحران سوریه نیز در این نشست حضور نداشت. اکنون در آستانه نشست ژنو-2 بسیاری از ناظران، حضور ایران و عربستان را جهت کمک به حل بحران سوریه ضروری می‌ دانند.

 تشتت در صفوف معارضان:

بی تردید یکی از مهمترین دلایل توفیق نظام سوریه در حفظ موقعیت خود مقابل دشمنان داخلی و خارجی، اختلافات شدید و تشتت و بی‌برنامگی طیف‌های مختلف معارضان است. درطول ماه‌های گذشته، معارضان همچنان پراکنده و جدا از یکدیگرباقی مانده اند و تشکیل کمیته «شورای ملی سوریه» نتوانست از مشکلات و اختلافات و رقابت بین آنها بکاهد. حتی ورود آمریکایی‌ها به عرصه و ایجاد تشکلی تازه به نام «ائتلاف معارضان» به جای شورای ملی معارضان در دوحه، نتوانست از اختلافات بکاهد وحتی به ظاهر، معارضان را متحد و یکپارچه کند. به این ترتیب ائتلاف معارضان سوری نه تنها یکپارچگی خود را محقق نکرد، بلکه شکاف‌ها و اختلافات بسیاری را در داخل خود شاهد بود.به لحاظ میدانی نیز رویارویی متعددی میان گروه‌های تروریستی مسلح سوریه با یکدیگر رخ داده است، از جمله درگیری میان «ارتش آزاد» و «جبهه النصره» وابسته با سازمان القاعده. سوریه در مقاطع مختلف بحران شاهد ورود گروه‌های غیرسوری به عرصه بحران بوده است که طرح تأسیس امارت اسلامی را در سر می ‌پروراندند. ورود این جریانات افراطی معادلات سیاسی و نظامی را در میان معارضان بر هم زده و اگر در ابتدا با سایر پیکارجویان به ویژه ارتش آزاد هماهنگی میدانی داشتند، اما اکنون تبدیل به رقیبی سرسخت برای یکدیگر شده ا ند.

از سوی دیگر «کمیته هماهنگی ملی معارضان سوری» در دو جناح داخلی وخارجی با دیگر معارضان اختلافات جدی دارد و هر چند مسئولیت اوضاع جاری سوریه و بحران کنونی حاکم بر این کشور را متوجه نظام سوریه می ‌داند، اما با هر گونه دخالت خارجی در سوریه چه به صورت حمایت مالی و نظامی از معارضان و چه به صورت مداخله نظامی مستقیم، مخالف است.اختلاف میان طیف های معارضان در موضوع نشست ژنو-2 بار دیگر نمود یافته است. در حالی که ائتلاف ملی خود را آماده حضور در این نشست می کند، شورای ملی سوریه گفته است که در مذاکرات پیشنهادی صلح ژنو شرکت نمی ‌کند. شورای ملی سوریه ائتلافی از هفت گروه مخالف حکومت سوریه است که با هدف ارائه جایگزینی معتبر برای حکومت بشار اسد تشکیل شده است. این شورا بزرگترین گروه در ائتلاف مخالفان دولت سوریه به شمار می‌رود. جورج صبرا، رئیس این شورا گفته است در صورتی که ائتلاف ملی در مذاکرات شرکت کند، از این شورا خارج می‌شود. وی تاکید کرده است تا زمانی که بشار اسد، رئیس جمهور، از قدرت ساقط نشود در هیچ مذاکره‌ای شرکت نخواهد کرد.
از سوی دیگر یازده گروه شورشی عمدتا اسلامگرا در سوریه اعلام ک��دند که ائتلاف ملی سوریه و دولت موقت در تبعید را به رسمیت نمی‌شناسند. این گروه‌ها در بیانیه‌ای گفتند که هر گروه مخالف بشار اسد که در خارج از مرزهای سوریه مستقر است و با شورشیان درون سوریه هماهنگی نمی‌کند، نماینده آنها به حساب نمی‌آید. این بیانیه را جبهه النصره که با القاعده ارتباط ��ارد و گروه تندرو "احرار شام" و گروه‌های میانه‌روتر "کتائب التوحید" و "لواء الاسلام" امضا کرده‌اند. همچنین تعدادی از اعضای ارتش آزاد سوریه نیز از این بیانیه حمایت کرده‌اند.ظهور و صعود گروه "دولت اسلامی عراق و شام" موسوم به «داعش» نگرانی معارضان را برانگیخته است و رسانه های آنان هر از گاهی به این موضوع می پردازند. برای نمونه سایت اخوان المسلمین در گزارشی به انتقاد شدید از این گروه پرداخته و نوشت: گروه داعش ادعاهای بالایی دارد و با سلاح تکفیر قصد دارد امارت اسلامی را در سوریه برپا کند، در حالی که سوری ها موضوع تکفیر را قبول ندارند. سلاح تکفیر آن چنان فراگیر است که علاوه بر ائتلاف ملی و شورای ملی سوریه، حتی گروه های دیگر اسلامگرا همچون احرارالشام، صقور الشام و لواء التوحید را هم هدف قرار داده است. در ادامه این گزارش آمده است: همان گونه که یک زن نمی تواند به تزویج دو مرد درآید، سوریه نیز نمی تواند زیر پرچم دو دولت باشد. گروه داعش یا باید با سایر گروه ها متحد و همراه شود و یا به دامان رهبر خود ابوبکر بغدادی در عراق بازگردد.

 تزلزل در جبهه خارجی ضد سوریه:

اولویت جبهه ضد سوری خارجی به ویژه آمریکا در شرایط فعلی وحدت بخشیدن به معارضان در آستانه نشست ژنو-2 است. چندصدایی در میان معارضان، به طور طبیعی آنان را به شدت تضعیف کرده و در صورت حضور در نشست ژنو-2 قادر به کسب دستاورد قابل توجهی نخواهند بود.
از طرفی آمریکا و غرب به خاطر نداشتن جایگزین مطمئن برای رژیم بشار اسد، خود به صراحت می گویند که به دنبال تغیر رژیم در دمشق نیستند. این چرخش آشکار از یک سو ناشی از پایداری جبهه مقاومت است و از دیگر سو به ظهور جریانات افراطی و تروریستی در سوریه بازمی گردد. موضوع تناقض آمیز آن است که لایه های مهمی از کسانی که اکنون در سوریه علیه بشار اسد می جنگند شامل همان عناصری است که آمریکا برای نگهداریشان زندان گوانتانامو را دایر کرد. استفاده از چنین افرادی برای مبارزه با بشار اسد، همان تکرار روش استفاده از عناصر به اصطلاح جهادی علیه دشمن است. این فرمول در افغانستان در زمان حمله شوروی سابق به شکلی گسترده مورد استفاده قرار گرفت و اکنون هم سیلی از جهادی ها با حمایت برخی کشورهای عربی و بویژه عربستان سعودی و با چشم پوشی غرب در سوریه، مشغول عملیات علیه رژیم اسد هستند.
معارضینی که در داخل سوریه هستند خواهان آن شده که جبهه مخالفان بشار اسد در چارچوبی جدید شکل گیرد و تنها توسط گروه‌هایی که در داخل کشور می‌جنگند، هدایت و رهبری شود. با توجه به غلبه اسلامگرایان افراطی در عرصه میدانی، این نگرانی پدید آمده که القاعده و گروه های وابسته به آن تقویت شوند. به همین دلیل کشورهای غربی و متحدان منطقه ای آنان از ائتلاف ملی سوریه و دولت موقت حمایت می‌ کنند و از آنها خواسته ‌اند تا نیرویی نظامی متشکل از گروه‌های میانه ‌رو در سوریه با محوریت ارتش آزاد سوریه برای مقابله با نیروهای بشار اسد تشکیل دهند.در هر حال صعود تروریست های افراطی در سوریه، غرب و نیز ترکیه را دچار دوگانگی کرده و از گسترش موج خشونت به کشورهای خود در هراس هستند. برخی ناظران معتقدند بهتر است مساله اصلی نشست ژنو-2 تروریسم باشد، نه جا به جایی قدرت در سوریه؛ چرا که با توجه به تشتت و اختلافات شدید در صفوف معارضان سوری، ضمن آن که قدرت چانه زنی آنان به شدت پایین خواهد آمد، معلوم نیست گزینه پس از بشار اسد چه کسی خواهد بود.پرسش مهمی که ناظران غربی مطرح می کنند آن است که آیا اساسا در شرایطی که تروریست ها مشغول به چنگ آوردن مناطقی از سوریه ـ نه از دست ارتش سوریه، بلکه از ارتش آزاد ـ و تقویت پایگاه های خود در منطقه هستند، آیا کنار زدن بشار اسد به صلاح است؟/