احیا‌گری!

بارزترین ویژگی‌های پیشرفت و هویت نزد شهید صدر که عملاً مشخصه مکتب فکری ایشان هم بوده، در هفت ویژگی فکری این شهید عزیز و نابغه نهفته بوده است. چهار تا از این ویژگی‌ها، یعنی روش‌شناسی تفکر، کل‌نگری و بالندگی نظری و حرکت از فرضیه به عمل‌گرایی و سفر از واقعیت به متن بررسی شد. در ادامه ویژگی‌های دیگر که برخی به پاسخ به مسئله پیشرفت و بخشی دیگر به پاسخ به مسئله هویت برمی‌گردد، تبیین می‌شود.

۵‌ـ احیا‌گری و بازگرداندن دوباره غایب؛ غیر از شهید صدر، احیاگری ویژگی مشترک بسیاری از اندیشمندان از قرن نوزدهم به بعد است؛ زیرا بسیاری از علمای بزرگ پیشرفت‌گرا معتقدند یکی از مهم‌ترین مشکلات امت اسلامی، این است که برخی از واجبات و ارزش‌های امت اسلامی در زندگی امت حضور ندارند؛ لذا اصطلاح «تکالیف پنهان‌شده» را درست کردند؛ یعنی آن واجبات و ارزش‌هایی که مسلمانان از آنها غفلت کردند. این متفکران پیشرفت‌گرا احساس کردند که ارزش‌ها، عقاید و نظریه‌هایی در این میراث اسلامی وجود دارد که مشکل آن مرده بودن آن است. پس آمدند تا آن را زنده کنند.

اگر تجربه شهید صدر را بررسی کنیم، عنصر احیاگری را روشن می‌یابیم؛ مانند زنده کردن اندیشه حکومت اسلامی، زنده کردن مفاهیم اجرای شریعت، زنده کردن باور به راهبری اسلام برای زندگی، احیای مفهوم جهاد و مفهوم امر به معروف و نهی از منکر، زنده کردن مفاهیم فعالیت زنانه و مانند آن، که جناب شهید یا درباره آن نوشته یا در موردش صحبت کرده است.

۶‌ـ دفاع فعالانه یا پدافند تمدنی؛ متفکر مسلمان متعادل، در حالت تدافعی، درون را بیش از حد نقد نمی‌کند، درست همان‌گونه که از بیرون بیش از حد انتقاد نمی‌کند و از خود سلب مسئولیت نمی‌کند. شهید صدر باوجود این همه تلاش انتقادی برای روش‌های فکری ما، برای انتزاعی و غیرواقعی بودن ما، برای عملگرا نبودن ما، برای دور شدن ما از فقه نظریه‌پردازی و به‌طور کلی اندیشه نظری و... با همه اینها، ایشان از ابتدا تا آخر عمر، در حالت تدافعی بود. از «فلسفه ما» در دفاع از اندیشه اسلامی در تقابل با گرایش‌های مارکسیستی، مادی‌گرایی دیالکتیکی و تاریخی، تا «مبانی منطقی استقرا» که در آن، نقد روش‌های منطقی خودمان را با ارائه روش‌های منطقی جدید که قادر به دفاع از ارزش‌ها و مفاهیم ما نیز باشد ترکیب می‌کند. بنابراین، وقتی به دو صفحه آخر کتاب «مبانی منطقی استقرا» می‌رسیم، می‌فهمیم که این همه تلاش منطقی گسترده، با هدف خدمت به دفاع از مسئله «خداوند تبارک و تعالی» است؛ برای دفاع از وجود الهی و دفاع از وجودی فرامادی و فراطبیعی، در مقابل گرایش‌های مادی که در آن دوره به جهان اسلام هجوم می آوردند.(1)

در اینجا متفکر مسلمان، احساس می‌کند که او مسئول دفاع از امتش و مسائل او و اندیشه و دین اوست و این از عناصر اساسی است که امتیاز شهید صدر به شمار می‌آید. لذا شهید صدر، دفاع از مسائل امت و اندیشه دینی را با نقد برخی نشانه‌های اشتباه و کشف خلأهای منفی در اندیشه دینی تلفیق کرد و این همان چیزی است که نشانه تعادل را در پاسخ به پرسش اصلی می‌سازد: پیشرفت و هویت با هم.