رقابت بر سر نفت!

تقویم تاریخی ایران از سال ۱۳۲۶ تا ۱۳۲۹، یعنی تا ملی شدن صنعت نفت ایران یک مقطع حساس و تعیین‌کننده از تاریخ معاصر ایران است. با وجود اینکه انگلیسی‌ها یکصد و پنجاه سال در کشورمان سلطه استعماری داشتند، اما پس از جنگ جهانی دوم چنان شکست‌هایی خوردند که دیگر نمی‌توانستند کمر راست کنند. در مقابل، آمریکایی‌ها که از صحنه جنگ دور بودند، در مقایسه با سایر کشور‌ها مجهزتر باقی مانده بودند و سعی می‌کردند از ضعف انگلیسی‌ها استفاده کرده و نقش خود را پررنگ‌تر کنند. آمریکایی‌ها در تلاش بودند که مهره‌های مناسب خودشان را در ایران به قدرت بگمارند. انگلیس و آمریکا در زمینه جلوگیری از گسترش نفوذ شوروی در ایران با هم اتفاق نظر داشتند و سیاست مشترکی را در مقابل اتحاد جماهیر شوروی دنبال می‌کردند، اما در یک جمع‌بندی به خوبی مشاهده می‌شود که آمریکایی‌ها در موضع ضعف بودند و در جست‌وجوی خروج از انفعال بوده و قصد داشتند ابتکار عمل را از انگلیسی‌ها بگیرند. تلاش آنها به آنجا رسید که موفق شدند در بهمن سال ۱۳۲۴ «احمد قوام» را به عنوان اولین نخست‌وزیر طرفدار آمریکا در ایران به قدرت برسانند. به این ترتیب، کم‌کم انگلیسی‌ها از موضع‌شان به عقب رانده شدند. از طرفی آمریکایی‌ها باید مسئله دیگری را هم حل می‌کردند و آن، مسئله سوخت بود؛ زیرا یکی از مهم‌ترین و حیاتی‌ترین موادی که آمریکا مجبور بود برای تأمین نیاز‌های سوختی صنایع و کارخانه‌ها و منازل به راحتی و به قیمت پایین به آن دست یابد، مواد گوناگون نفتی بود. بنابراین، باید منابع و صنایع نفتی موجود در غرب آسیا را در اختیار می‌گرفت. سفیر آمریکا در ایران در ملاقات با احمد قوام توصیه کرد که در قرارداد نفت ایران و انگلستان تجدیدنظر شود. در حالی که آمریکایی‌ها مخالف اعطای امتیاز نفت شمال به شوروی بودند، انگلیسی‌ها موافق رقابت با آمریکا در داخل ایران ترجیحاً به صورت اختلاف‌افکنی میان احمد قوام و دربار وابسته به انگلستان بودند. در پی این اقدامات، کابینه قوام کنار رفت و «ابراهیم حکیم» سیاستمدار انگلیسی روی کارآمد. سرانجام رقابت میان آمریکا و انگلیس به همه عرصه‌ها، از جمله ارتش سرایت و بحران داخلی را تشدید کرد؛ به گونه‌ای که مجلس شانزدهم به رهبری «دکتر مصدق» لایحه گس‌ـ گلشائیان را رد کرد و طرح ملی کردن صنعت نفت را در دستور کار قرار داد. آمریکایی‌ها هم تلاش کردند از شعار ملی کردن نفت استفاده کنند تا بتوانند از طریق آن منابع نفت را از انحصار انگلیس درآورند.