خداوند حکیم، انسان را موجودی دوبعدی آفریده است؛ بعد مادی و طبیعی که با خوردن و آشامیدن و لذتهای دنیوی پیوند خورده و بعد معنوی و روحانی که قابلیت پرواز تا بینهایت را دارد. فلسفه بسیاری از احکام الهی، از جمله روزه، کمک به این انسان دوبعدی برای به تعادل رساندن این دو ساحت وجودی و تقویت بعد ملکوتی خویش است. روزه ماه رمضان، که خداوند آن را بر مسلمانان واجب کرده، صرفاً یک تکلیف عبادی نیست، بلکه بر اساس سخنان گهربار معصومان (ع) اهدافی بلند و حکمتهایی عمیق در آن نهفته است که غفلت از آنها، این عبادت بزرگ را بیمحتوا میکند. فلسفه وجوب روزه را میتوان در چند هدف معنوی و اخلاقی ریشهیابی کرد که در رأس همه آنها، دستیابی به مقام والای تقوا و پرهیزگاری قرار دارد. قرآن کریم در آیه ۱۸۳ سوره بقره، فلسفه روزه را چنین بیان میکند: «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُتِبَ عَلَیْکُمُ الصِّیَامُ کَمَا کُتِبَ عَلَى الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ»؛ای کسانیکه ایمان آوردهاید، روزه بر شما نوشته (واجب) شد، چنانکه بر آنان که پیش از شما بودهاند واجب شده بود، باشد که پرهیزگار شوید.» این یعنی ماه رمضان کارخانه انسانسازی است و محصول آن، تقواست؛ به این معنا که انسان روزهدار با تمرین گرسنگی و تشنگی و پرهیز از لذایذ حلال، اراده خود را قوی کرده و زمینه را برای تسلط بر نفس سرکش و پرهیز از محرمات فراهم میآورد. امام علی (ع) نیز در تبیین این هدف والا میفرمایند: «خداوند روزه را واجب کرد تا به وسیله آن اخلاص خلق را بیازماید.» این آزمون اخلاص، همان رسیدن به مرحلهای است که انسان تمام اعمال خود را تنها برای خدا انجام دهد و از هر آنچه او را از معبود دور میکند، بپرهیزد. از دیگر اهداف مهم روزه، همدردی با نیازمندان و ایجاد حس برابری و مساوات در جامعه اسلامی است. امام رضا (ع) در اینباره میفرمایند: «مردم به انجام روزه امر شدهاند تا درد گرسنگی و تشنگی را بفهمند و به واسطه آن، فقر و بیچارگی آخرت را بیابند.» (وسائلالشیعه، ج ۴، ص ۴) این درک عملی از گرسنگی، سبب میشود که توانمندان، حال فقیران را بهتر درک کرده و به یاری آنان بشتابند. امام صادق (ع) نیز به همین جنبه اجتماعی اشاره کرده و میفرمایند: «انما فرض الله الصیام لیستوی به الغنی و الفقیر»؛ خداوند روزه را واجب کرده تا بدین وسیله دارا و ندار (غنی و فقیر) مساوی شوند. (من لا یحضره، ج ۲، ص ۴۳) در سایه این همدردی و برابری است که روحیه تعاون و نوعدوستی در جامعه تقویت میشود. همچنین، روزه زکات بدن و سپری در برابر آتش جهنم معرفی شده است. پیامبر اکرم (ص) میفرمایند: «لِکلِّ شَیئ ٍ زَکاة و زَکاة الاَبدانِ الصّیام»؛ برای هر چیزی زکاتی است و زکات بدنها روزه است. (امالی صدوق، ص ۶۱) زکات، سبب پالایش و رشد مال میشود و روزه نیز جسم و جان را از آلودگیها پاک میکند؛ اما حقیقت روزه فراتر از این اهداف و فراتر از خودداری صرف از خوردن و آشامیدن است. اهل بیت (ع) با بیانات روشنگرانه خود، مرز بین روزهداری ظاهری و روزهداری حقیقی را ترسیم کردهاند. از نگاه ایشان، روزه حقیقی هنگامی تحقق مییابد که تمام اعضا و جوارح انسان در این تمرین معنوی شرکت کنند و از گناه و نافرمانی خدا بازایستند. همانگونه که روزهدار با اختیار خود، مباحات (خوردن و آشامیدن) را بر خود حرام کرده تا به دستور خدا عمل کند، باید محرمات الهی را نیز که خدا بر او حرام کرده، فرو نهد و این، روح اصلی روزهداری است. حضرت فاطمه زهرا (س) نیز در کلامی کوتاه، اما پرمعنا، ارزش روزهای را که همراه با پرهیز از گناه نباشد، زیر سؤال میبرند: «مَا یَصْنَعُ الصَّائِمُ بِصِیَامِهِ إِذَا لَمْ یَصُنْ لِسَانَهُ وَ سَمْعَهُ وَ بَصَرَهُ وَ جَوَارِحَه»؛ روزهداری که زبان و گوش و چشم و جوارح خود را حفظ نکرده، روزهاش به چه کارش خواهد آمد؟ (دعائم، ج ۱، ص ۲۶۸) امام سجاد (ع) نیز در رساله الحقوق، حقیقت روزه را چنین ترسیم میکنند: «و، اما حق روزه این است که بدانی آن پوششی است که خداوند بر زبان، گوش، چشم، اندام و شکمت زده تا تو را با آن از آتش بپوشاند...؛ پس اگر اعضایت در این پوشش آرام گرفتند، امیدوار باش که در پناه خدا ماندهای.» بر اساس این نگاه عمیق، معصومان (ع) روزهدارانی را که تنها به ظاهر روزه اکتفا میکنند و از گناهان اجتناب نمیورزند، نکوهش کرده و پاداشی برای آنان قائل نیستند. امام علی (ع) در این باره هشدار میدهند: «چه بسا روزهداری که از روزهاش جز گرسنگی و تشنگی بهرهای ندارد»؛ ایشان در کلامی دیگر، روزهداران واقعی را از گرسنگان ظاهری تفکیک کرده، میفرمایند: «چه اندک روزهداران (واقعی) و چه بسیار گرسنگان (ظاهری)!»؛ بر اساس روایات، روزه سه مرتبه دارد: مرتبه نخست، روزه عوام است که فقط خودداری از خوردن و آشامیدن است. مرتبه دوم، روزه خواص است که افزون بر پرهیز از مفطرات، از گناهان نیز اجتناب میکنند و مرتبه سوم، روزه خواصالخواص است که دل را از غیر خدا خالی کرده و جز عشق معبود در آن راه نمیدهند. بنابراین، حقیقت روزه در پرهیز کامل از گناه خلاصه میشود و این همان تقوایی است که قرآن بهمنزله هدف نهایی این فریضه الهی معرفی کرده است.