فراز و نشیب ایران و اروپا

سجاد عطازاده

تحولات پس از ۲۰۲۲ نقطه عطفی در روابط ایران و اروپا را رقم زد. جنگ اوکراین و شکل‌گیری تقابل ساختاری میان روسیه و غرب، محیط امنیتی اروپا را دگرگون کرد. در این بستر، ایران نه صرفاً به‌عنوان یک موضوع اشاعه‌ای، بلکه به‌مثابه یک متغیر ژئوپلیتیکی در معادله امنیت اروپا تعریف شد؛ به‌ویژه در پی ادعاهای مربوط به همکاری‌های نظامی تهران و مسکو. از این زمان، رویکرد اروپا از «مدیریت بحران» به سمت «بازدارندگی چندلایه» حرکت کرد: گسترش تحریم‌های حقوق بشری، اعمال محدودیت‌های موشکی و پهپادی، و هم‌سوسازی بیشتر با سیاست‌های آمریکا. در واقع، اروپا از بازیگر میانجی به بازیگری همسو در چارچوب راهبرد مهار تبدیل شد.
این تغییر را می‌توان در چارچوب گذار اتحادیه اروپا از «قدرت هنجاری» به «بازیگر ژئوپلیتیک» تحلیل کرد؛ مفهومی‌که در اسناد راهبردی جدید بروکسل نیز برجسته شده است. اروپا در پی آن است که در نظم در حال گذار بین‌المللی، نه صرفاً تنظیم‌کننده قواعد، بلکه کنشگری امنیت‌محور با ابزارهای سخت و نیمه‌سخت باشد. در این چارچوب، ایران در کنار روسیه و چین، بخشی از چالش‌های پیرامونی نظم لیبرال تلقی می‌شود. از این رو، سیاست اروپا دیگر صرفاً معطوف به تغییر رفتار هسته‌ای ایران نیست؛ بلکه به مهار ظرفیت‌های منطقه‌ای، موشکی و شبکه‌های نفوذ آن نیز تسری یافته است.
افزون بر این، تحول در سیاست اروپا نسبت به ایران را باید در چارچوب تغییر در معماری کلان امنیتی قاره نیز فهم کرد. پس از جنگ اوکراین، گفتمان «خودمختاری راهبردی» که پیش‌تر بیشتر ناظر بر استقلال فناورانه و دفاعی بود، به سطحی عینی‌تر ارتقا یافت. اروپا در پی آن است که زنجیره‌های تأمین، امنیت انرژی و تاب‌آوری صنعتی خود را در برابر شوک‌های ژئوپلیتیکی بازتنظیم کند. در این چارچوب، هر بازیگری که بتواند در معادلات انرژی، امنیت دریایی یا پیوندهای راهبردی با رقبای ساختاری اروپا اثرگذار باشد، در کانون سیاست مهار قرار می‌گیرد. ایران به دلیل موقعیت ژئوپلیتیکی در خلیج فارس، اتصال به کریدورهای ترانزیتی اوراسیا و ظرفیت اثرگذاری بر بازار انرژی، از نگاه اروپاییان صرفاً یک «پرونده هسته‌ای» نیست؛ بلکه یک متغیر ژئواکونومیک و امنیتی چندبعدی است.
در این میان، بازیگری فعال رژیم صهیونیستی نیز بر معادله روابط ایران و اروپا اثرگذار بوده است. تل‌آویو طی سال‌های اخیر کوشیده با برجسته‌سازی تهدیدهای ناشی از برنامه هسته‌ای، موشکی و شبکه‌های منطقه‌ای ایران، اروپا را به هم‌سویی بیشتر با راهبرد مهار سوق دهد؛ از طریق دیپلماسی امنیتی، همکاری‌های اطلاعاتی و اثرگذاری بر گفتمان تهدید در پایتخت‌های اروپایی. همزمان، گسترش اعتراضات و تحرکات ضدصهیونیستی در کف خیابان‌های شهرهای اروپایی – به‌ویژه در پی تحولات غزه – موجب شده رژیم نسبت به فرسایش سرمایه نمادین و سیاسی خود در افکار عمومی اروپا احساس نگرانی کند. این وضعیت یک دوگانگی ایجاد کرده است: از یک سو، همگرایی امنیتی دولت‌های اروپایی با اسرائیل در چارچوب مهار ایران؛ و از سوی دیگر، فشار اجتماعی و هنجاری از پایین که می‌تواند بر محاسبات سیاستمداران اروپایی اثر بگذارد و دامنه مانور آن‌ها را در همراهی بی‌قیدوشرط با تل‌آویو محدود کند.
همزمان، نقش نهادهای فراملی و افکار عمومی اروپایی نیز در سخت‌تر شدن سیاست‌ها بی‌تأثیر نبوده است. پارلمان اروپا و برخی دولت‌های عضو، در سال‌های اخیر با تکیه بر دستورکار حقوق بشری و امنیت منطقه‌ای، دامنه تحریم‌ها و محدودیت‌ها را گسترش داده‌اند. این روند نشان می‌دهد که سیاست اروپا نسبت به ایران دیگر صرفاً محصول محاسبات دیپلماتیک در سطح شورای اروپا نیست؛ بلکه برآیند ائتلافی از نیروهای سیاسی، رسانه‌ای و امنیتی است که ایران را در پیوند با بحران‌های گسترده‌تر نظم اروپایی تعریف می‌کنند. در چنین بستری، حتی اگر اراده‌ای برای احیای مسیر دیپلماسی وجود داشته باشد، بازگشت به الگوی «تعامل انتقادی» دهه ۱۹۹۰ با موانع ساختاری جدی مواجه است.
با این حال، راهبرد اروپایی با یک پارادوکس ساختاری مواجه است. از یک سو، اروپا به دلیل وابستگی انرژی، بحران‌های مهاجرتی و بی‌ثباتی خاورمیانه نیازمند کانال‌های ارتباطی با تهران است؛ از سوی دیگر، فشارهای امنیتی و هم‌پیمانی فراآتلانتیکی، دامنه مانور بروکسل را محدود می‌کند. نتیجه، شکل‌گیری سیاستی دوگانه است: حفظ حداقلی از دیپلماسی برای جلوگیری از فروپاشی کامل توافق هسته‌ای؛ اما تعمیق تدریجی ابزارهای فشار و بازدارندگی.

پساجنگ؛ لحظه آمایش سرزمین

مذاکره و چند نکته

سید مصطفی صابری 

حکمرانی زیارت؛ از ایده تا اجرا

مصطفی فاطمی نسب،

این روزها که سند جامع مشهد توسط شهرداری نگاشته می‌شود، بهانه خوبی است تا به الزامات و اقتضائات یک حکمرانی زیارت موفق بپردازیم.
در حوزه حکمرانی و سیاست‌گذاری زیارت در مشهد، آشفتگی‌هایی نظیر چندپارگی، فقدان نگاه جامع تمدنی و ضعف نظام پایش دیده می‌شود.
پرسش این است که این نقصان را چگونه می‌توان در چشم‌انداز حکمرانی زیارت در مشهد آینده مرتفع کرد؟
ابتدا مهم است که این پرسش را چه کسی (نهادی) می‌پرسد؛ شهرداری؟ آستان قدس؟ استانداری؟ چراکه برای هر سؤال‌کننده ممکن است جواب متفاوتی وجود داشته باشد.
به عبارتی در حکمرانی یکپارچه زیارت، هر نهاد از بُعد مخصوصی، مانع این یکپارچگی می‌شود. از این رو پاسخ به این پرسش نیز در هر بُعد متفاوت خواهد بود.
بنابراین نفس دیدن مشکل از این زاویه کلی و تجویز کلی‌تر آن در قالب یک پروژه سیاستی، خود به‌ یک مانع مهم رسیدن به حکمرانی یکپارچه زیارت در مشهد تبدیل شده است.
به صورت کلی و فارغ از مسائل نظری مهم در حوزه حکمرانی زیارت و تلاش‌های پژوهشگران، تجربه اجرایی دست‌اندرکاران در برگزاری برنامه‌های زیارتی در مقیاس شهر نشان می‌دهد که مسئله مهم و حیاتی زیارت در مشهد، به نوعی پیشاحکمرانی است.
مسئله این بوده که مشهد در حوزه زیارت، یک بزرگ‌تر می‌خواهد؛ بزرگ‌تری با ویژگی نگاه فرانهادی (ولو خود در یک نهاد مسئول باشد)، آشنا با ادبیات حکمرانی و جایگاه حقیقی زیارت و البته مقبول اضلاع متنوع زیارت در شهر. این نسخه را فارغ از اختصاصی بودن آن برای حل این چالش، به این دلیل صحیح می‌دانم که سرنوشت نسخه‌های بدل قانونی و اسنادی ابلاغی را همگان در این مدت دیده‌اند.
دوم و به‌صورت جزئی‌تر، مسئله فقط چندپارگی در حکمرانی زیارت نیست. بگذارید با ذکر یک مثال مسئله را واکاوی کنیم. به نظر شما اگر به جای واژه «زیارت» در عبارت «حکمرانی زیارت»، واژه «خانواده، سبک زندگی، رسانه و...» را اضافه کنیم، اساساً مشهد می‌تواند یک حکمرانی واحد در حوزه فرهنگی داشته باشد؟ پس مسئله در وهله نخست زیارت نیست؛ نفس حکمرانی فرهنگی است. باید ابتدا زمین ناهموار را علاج کرد سپس جاده ساخت. همین شکل و شمایل مسئله است که ما را مجاب می‌کند آن را ریشه‌ای‌تر در هر نهاد و سازمان مرتبط با زیارت بنگریم.
مشهد شهری با تناقضات فرهنگی و نهادی فراوان و گاه کُشنده است. یک مکان قدسی در بستر شهری به ظاهر مدرن و مصرف‌گرا، یک شهر پرجمعیت و پرخدمت، وسیع و زائرمحور با منابع مالی شکننده و پیش‌بینی‌ناپذیر، یک مدیریت شهری واحد با تعارضات ملکی و مدیریتی پرشمار و ده‌ها تناقض دیگری که در مجال این نوشته نمی‌گنجد.
بزرگی که آشنا به مسئله حکمرانی باشد، می‌داند در وهله نخست باید مسائل مرتبط با زیارت را در سازمان‌ها علاج کرد تا حکمرانی واحد شکل بگیرد.
از نبود نیروی انسانی آشنا با مفهوم زیارت و ساختار و بودجه ضعیف گرفته تا رقابت‌ها و دلخوری‌های شخصی و بین‌سازمانی و... مسائلی هستند که مانع ایجاد یک حکمرانی واحد می‌شوند. البته گاه در کوتاه‌مدت برخی اتفاقات مثبت (که ناشی از هماهنگی‌ها و روابط دوستانه است تا روابط سازمانی) رخ می‌دهد که به سرعت با رفتن اشخاص از بین می‌رود.
در مرحله بعد و پس از رفع عارضه از هر سازمان مرتبط، باید فهم و ادبیات مشترکی از حکمرانی زیارت در میان اضلاع مختلف به وجود آورد تا هر نهاد و سازمانی به نوبه خود بستر اجرایی شدن آن ادبیات باشد.
وقتی یک سازمان، کنش زیارتی را محدود به داخل حرم مطهر می‌داند و دیگری محدوده آن را در گستره شهر می‌بیند یا وقتی یک سازمان خدمات زائر را متوقف بر حمل و نقل و اسکان و سرویس بهداشتی و... می‌داند و دیگری آن را تا برنامه‌های فرهنگ شهری و تعالی زیارت می‌کشاند، واضح است در امور اجرایی نیز این اختلاف نظرها خود را به صورت تزاحمات مدیریتی نشان خواهند داد.
ما برای حکمرانی زیارت چاره‌ای جز جا انداختن یک روایت عمومی؛ اما مبنایی و قابل فهم در سازمان‌ها و نهادهای مرتبط نداریم و این مسئله به‌طور مستقیم به فهم و حتی انگیزه و دغدغه فهم این مبنا توسط دست‌اندرکاران برمی‌گردد و گاهی چاره‌ای جز پوست‌اندازی در حوزه نیروی انسانی نیست.

علی کاکادزفولی

 تاریخ در مقاطعی، پیچیده‌ترین روایت‌های ذهنی را در کوره‌ واقعیت عریان می‌سوزاند و حقیقت برهنه را نمایان می‌کند. جنگ حاضر دقیقاً یکی از همان نقاط عطف بی‌بدیل است. پیش از آنکه این نبرد آغاز شود، تصویر جمهوری اسلامی ایران در قاب رسانه‌های غرب و معاندان، شبح کاغذی و متزلزلی بود که هر لحظه قرار بود فروبریزد و با نخستین فشار جدی، از درون فرومی‌پاشید. آن تصویر سراسر وهن، کوشیده بود جای بودن جمهوری اسلامی ایران را با نمود برساخته‌ خود عوض کند اما جنگ، به دلیل ذات تغییرناپذیرش که مجالی برای بازی با واژگان باقی نمی‌گذارد، پرده‌ها را کنار زد. حالا دیگر میدان نبرد، محلی برای تکرار القائات نیست؛ آنجا حقیقت یا وجود دارد یا ندارد. هم در آن دفاع مقدس 12 روزه و هم در همین جنگی که در میانه‌اش قرار داریم، چیزی جز بودن مقتدرانه‌ جمهوری اسلامی بروز نکرد. این نبرد، نقطه پایان دوران روایت‌سازی‌های کاذب و آغاز عصر درک درست واقعیت‌های منطقه‌ای بود.

معماران فروپاشی؛ قربانیان روایت‌های خودساخته
نخستین حقیقت تکان‌دهنده‌ای که بر سر جریان‌های تحلیلگر غرب آوار شد، تفاوت میان نظام واقعی جمهوری اسلامی ایران و تصور خیالی آنها از آن بود. سال‌ها در اتاق‌های فکر و رسانه‌های جریان اصلی، چنین القا شده بود که ارکان تصمیم‌گیری و زنجیره‌ فرماندهی در ایران، نظامی لرزان و غیرمستحکم است که به محض فشار خارجی دچار فروپاشی می‌شود. این سناریو بر این فرضیه غلط بنا شده بود که اراده‌ حاکمیتی در تهران صرفاً بر پایه پروپاگاندا ایستاده است. جنگ اما این شیشه را به سنگی بزرگ کوبید و خرد کرد. زمانی که زیرساخت‌های نظامی هدف قرار گرفت، به‌ جای تماشای فروپاشی پیش‌بینی‌شده، جهانیان شاهد تداوم کم‌نظیر انضباط، بقای سلسله‌مراتب فرماندهی و اراده‌ استوار برای پاسخ در کوتاه‌ترین زمان ممکن بودند. بقای زنجیره‌ تصمیم‌گیری در میان بحرانی به این گستردگی، نخستین مُهر باطلی بود که بر کارنامه‌ تبلیغاتی معاندان نشست و این حقیقت را عریان کرد: ساختاری که در اوج تنش‌ها عقب نمی‌نشیند و سازمان‌دهی پاسخ را به شکلی نظام‌مند انجام می‌دهد، یک بازیگر فرضی و سست‌بنیاد نیست؛ ابرقدرتی منطقه‌ای است که اراده‌اش در توفان‌ها آزموده شده است.

فرود موشک‌های ایرانی بر پیکره توهمات
دومین حقیقت فرآوری‌شده از دل این جنگ، عیان شدن توان دفاعی ایران بود. دشمنان جمهوری اسلامی، دهه‌ها توان موشکی ایران را در قالب‌های نمادین، تبلیغاتی و ترس‌افکنانه بسته‌بندی می‌کردند تا عمق اثرگذاری راهبردی آن را بر مخاطب خود بپوشانند. ادعا این بود که قدرت نظامی ایران، صرفاً ویترینی برای تهدید است، نه ظرفیتی برای اجرا و شهرهای موشکی هم همگی دروغ‌هایی جذاب هستند و هیچ‌کدام در واقع وجود ندارند! حملات متقابل پیاپی ایران اما این تصور انتزاعی را با وزن فولادی موشک‌ها و دقت پرتابه‌های هدایت‌شونده، به زیر کشید. موشک‌ها و پهپادهای ایرانی با عبور از متراکم‌ترین لایه‌های پدافندی رژیم صهیونی و شکستن چتر حمایتی آمریکا، به عمق اهداف حیاتی در شهرهای اصلی رسیدند. حالا دیگر بحث در مورد توان نظامی ایران به واقعیتی غیرقابل انکار در معادلات نظامی جهان تبدیل شده و به عنوان مولفه‌ای تعیین‌کننده روی میز محاسبات اندیشکده‌های غربی خود را به اثبات رسانده است. ثابت شد قدرت جمهوری اسلامی، برخلاف روایت معاندان، ریشه در واقعیت‌های مهندسی‌شده و عملیاتی دارد که در لحظه آزمون، کارآمدی خود را اثبات کرده است.

آنچه دشمن آرزو می‌کرد ؛ آنچه در میدان رقم خورد
سومین حقیقت عمیق، محدودیت‌های ذاتی قدرت دشمن و پوشالی بودن تصویر اقتدار مطلق غرب است. رژیم‌های تروریست آمریکا و صهیونیستی در آغاز نبرد با این باور خودساخته وارد میدان شدند که می‌توانند در یک حرکت، هم ساختار هسته‌ای ایران را نابود کنند، هم بازوهای موشکی آن را قطع کنند و هم با ترور امام شهید انقلاب اسلامی، تمام ساختار نظام را یکباره از بین ببرند! اما هیچ‌کدام از این اتفاق‌ها چنان که انتظارش را داشتند، نیفتاد. هسته‌ مرکزی برنامه‌های راهبردی ایران سالم ماند و خسارت‌های واردشده در مقایسه با وسعت عملیات، ناچیز و قابل جبران ارزیابی شد. مهم‌تر از همه، شکست در رسیدن به هدف نهایی از بین بردن نظام جمهوری اسلامی، شکست تمام‌عیار رویکرد استکباری در تقابل با ایرانی بود که از توان تاب‌آوری ساختاری و اجتماعی بی‌مانندی برخوردار است. این یعنی محاسبه‌های قدرت دشمن از پایه دچار اشتباهی راهبردی بود؛ آنها ایران را کشوری ایستا و ضعیف تصور می‌کردند ولی با ساختاری روبه‌رو شدند که به رغم تمام فشارها، دستاوردها و حوزه‌های قدرت خود را محافظت کرد.

راستی‌آزمایی روایت‌های ملی در میدان
چهارمین حقیقت برخاسته از این جنگ، تحقق راستی‌آزمایی عمومی درباره روایت‌های خود جمهوری اسلامی ایران بود. سال‌هاست نظام بر ارکانی همچون اراده بر ایستادگی در برابر استکبار، تاب‌آوری در برابر فشارهای سخت، توان پاسخ سخت، پیشرفت‌های چشمگیر و توان بالای عملیاتی و اجرایی خود تأکید داشته است. مخالفان، این روایت‌ها را به تمسخر می‌گرفتند. جنگ، بستری فراهم کرد که در آن این موارد از سخنانی سیاسی، به گزاره‌های آزموده‌شده بدل شد. اراده‌ حاکمیت شکسته نشد، پاسخ‌دهی به تندی تمام تداوم یافت و سرعت بازسازی پرتابگرهای موشکی پس از جنگ، چنان بود که ناظران بی‌طرف را نیز متحیر کرد. 
پنجمین حقیقت، بازتعریف مفهوم قدرت است. جنگ نشان داد در تراز بین‌المللی، قدرت حقیقی تنها در شمار هواپیماها و میلیاردها دلار بودجه خلاصه نمی‌شود. قدرت حقیقی یعنی داشتن سیاست مردم‌پایه و ظرفیت تاب‌آوری در بحبوحه‌ توفان‌های سهمگین. ایران قدرتمند است، چون همچنان پس از دریافت شدیدترین ضربات، مردمش پررنگ‌تر و قوی‌تر از قبل همچنان در صحنه هستند و همچنان هیچ خللی در زنجیره فرماندهی، بروکراسی و مدیریت کشور به وجود نیامده است. اتفاقا در کنار همه این موارد، ملت هنوز هم صحنه را ترک نکرده و ۲ رژیم متخاصم را وادار به تجدید نظر در معادلات اولیه‌شان کرده است. از این دریچه، جمهوری اسلامی ایران از دل جنگ با سیمای یک قدرت صبور، صاحب ابتکار و تحلیلگر ظاهر شد. تجربه‌ نبرد، ابعاد قدرت پنهان ایران را در سطحی جهانی برای دوستان و دشمنان رونمایی کرد.

نمایش اجتماعی انسجام ملی به روایت میدان
ششمین حقیقت، فروپاشی دروغ گسست میان مردم و حاکمیت بود که از ستون‌های اصلی پروپاگاندای معاندان به شمار می‌رفت. آن تصور باطل بر این گزاره سوار بود که جامعه ایران به مجرد وقوع کوچک‌ترین برخورد نظامی، علیه نظام سیاسی خود خواهد شورید یا دچار انحلال درونی خواهد شد. جنگ، میدان سنگین‌تری برای داوری فراهم کرد که در آن هیجان‌های کاذب شبکه‌های اجتماعی رنگ باخت. صحنه‌ مستقیم وقایع و رشادت‌ها و رخدادهای باشکوهی که همگان به چشم خود دیدند، پرده‌ها را کنار زد و به جهانیان نشان داد در بطن واقعیت میدان، جامعه‌ ایران میان اصل دفاع از نظام و سرزمین خود و هر نارضایتی، مشکل معیشتی و مسائلی از این دست، مرزی قاطع قائل است. جالب این است که برخلاف روندهای القایی فروپاشی اجتماعی، نه‌تنها هیچ نشانه‌ای از تزلزل اجتماعی پیش‌بینی‌شده در این دوران دیده نشد، بلکه اتفاقا این جامعه بود که پای کار حاکمیت ایستاد و باعث شد در کوران این حوادث، نظام اسلامی مستحکم باقی بماند. دفاع سراسری از تمامیت ارضی و نظام سیاسی، پیوند ناگسستنی ملی را به شکلی کاملاً بدیهی نشان داد و تمام روایت‌های فروپاشی را بی‌اعتبار کرد.

سرنوشت هژمون در دست ملت تسلیم‌ناپذیر
هفتمین حقیقت کلیدی که با خون و آتش تثبیت شد، نسبت استقلال و هزینه است. به ملل منطقه پیوسته چنین القا می‌شد که بهای استقلال و مقاومت در برابر نظم مطلوب آمریکا، ویرانی کامل و سقوط است و تسلیم، یگانه راه نجات است. جنگ اما در میدان واقعیت این منطق مرعوب‌کننده را شکست داد. اگر زور به تنهایی می‌توانست تعیین‌کننده باشد، باید در آن سطح از فشارهای بی‌سابقه، ایران یا کاملاً به زانو درمی‌آمد یا نظم استراتژیک خود را به صورت کلی واگذار می‌کرد اما نتیجه نه این بود و نه آن. خروجی جنگ، اجبار دشمن به توقف حملات و بازگشت طرفین به میز تنشی شد که حل آن از طریق نظامی ممکن نبود. ناکامی دشمن در تسلیم ایران، به روشنی گویای جایگاه واقعی جمهوری اسلامی در توازن منطقه‌ای و بهای بالای پرداخت‌شده برای رسیدن به این اقتدار است.

پایان عصر توهم و نبرد عریانی که رؤیاهای دموکراتیک را بر باد داد
هشتمین حقیقت، ضرورت تاریخی همان آمادگی‌های دائم جمهوری اسلامی است. آنچه سال‌ها برای آمادگی دفاعی بلندمدت پیگیری می‌شد، اکنون از قاب تحلیل‌های سیاسی فراتر رفته و در قامت ناجی امنیت ملی ظهور کرده است. استقرار عمق دفاعی، ایجاد شبکه‌های پدافند لایه‌مند، نهان‌سازی صنایع راهبردی و زیرساخت‌های نفوذناپذیر، نه خیال‌بافی بود و نه اغراق تبلیغاتی، بلکه ضرورتی حیاتی بود که امنیت ایران را در حساس‌ترین لحظه‌ تاریخ بیمه کرد. این حقیقت نبرد، خط بطلانی شد بر کارنامه‌ کسانی که با ترویج دکترین‌های منفعلانه، ادعا می‌کردند عصر امروز، عصر گفتمان‌هاست، نه موشک‌ها!
حال که ماشین جنگ‌افروز آمریکا و صهیونیسم به بدوی‌ترین و بی‌رحمانه‌ترین شکل چنین جنگی را به راه انداخته‌، ثابت شد چقدر دیدگاه‌های متوهمانه و رویاهای دموکراتیک درباره خوش‌خیالی پایان عصر زور از واقعیت نظم جهانی به دور بوده است. ایستادگی ایران نشان داد هنوز هم تنها زبانی که در دنیای تهاجم استکباری ضامن صلح و استقلال است، زبان اقتدار مسلح و بازدارندگی همه‌جانبه است. باید اعتراف کرد جنگ برای جمهوری اسلامی ایران، آزمون ظهور بود. به همین دلیل می‌توان با قاطعیت ادعا کرد نظام اسلامی پس از این جنگ، بسیار قدرتمندتر از پیش از آن است. نه بدان معنا که جنگ، پدیده‌ای نیکو باشد یا بدون هزینه برای کشور رقم خورده باشد، بلکه به این معنا که این رخداد، پوشش‌های رسانه‌ای و وهم دشمنان را از چهر‌ه‌ واقعی جمهوری اسلامی ایران برداشت. جنگ، این توان سرکوب‌شده و انکارشده را در سطحی جهانی، عیان و اثبات کرد. جنگ، حقیقت ایران را به جهان نشان داد و اراده ایرانی را به ماشین‌های جنگ‌افروز دنیا تحمیل کرد. این همان معنای والای قدرت در دنیایی است که نظم استکباری آن را شکل داده است.