وقتی «جان بولتون» مشاور امنیت ملی سابق آمریکا خواست حماقت رئیس‌جمهور این کشور برای حمله به ایران را در برنامه اینترنتی «نظم جدید» (New Order TV) تحلیل کند؛ گفت: «اگر او [ترامپ] فقط یک بار به نقشه نگاه می‌کرد، اهمیت تنگه هرمز را می‌فهمید... هر کس نگاهی به نقشه بیندازد می‌فهمد که تنگه هرمز یک گلوگاه راهبردی بالقوه است.» اینکه ترامپ تاکنون به نقشه جهان با دقت نگاه نکرده باشد اصلا دور از ذهن نیست. هرچه باشد برای کسی که یکی از افتخاراتش در دوران ریاست‌جمهوری احداث سالن مجلل رقص در کاخ سفید است؛ تحلیل‌هایی از این دست بیش از حد پیچیده و سنگین به نظر می‌رسد!
البته بولتون معتقد بود تصمیم اشتباه ترامپ در حمله به ایران نه فقط به خاطر ضریب هوشی ناچیز او؛ که به دلیل محاسبات غلط او و کارشناسانش از واکنش ایران در بستن تنگه هرمز بوده است. در واقع آنها اصلا فکر نمی‌کردند ایران دست به چنین اقدامی بزند. اینکه چه افراد و جریان‌هایی در داخل ایران چنین خطایی را در ذهن مقامات آمریکایی ایجاد کرده بودند که جمهوری اسلامی اقدام به انسداد تنگه هرمز نمی‌کند و در نتیجه ساکنان کاخ سفید را برای حمله به ایران مصمم کردند؛ اگرچه مهم است اما موضوع این یادداشت نیست. اکنون واقعیت فعلی جهان این است که تنگه حیاتی هرمز برخلاف خواست و پیش‌بینی آمریکایی‌ها تقریبا مسدود شده و دونالد ترامپ نه فقط با نگاه به نقشه که با دیدن برخی آمار و ارقام ساده هم می‌تواند بفهمد چه بلایی بر سر خودش و هم‌پیمانانش آورده است. او باید این اعداد را هر چقدر هم که برای ذهن ناتوانش دشوار باشد، به خاطر بسپارد.
بیایید از «عدد 34» شروع کنیم. عرض تنگه هرمز در باریک‌ترین نقطه خود فقط «34 کیلومتر»(حدود 21 مایل) است. چیزی کمتر از فاصله تهران-کرج و تقریبا معادل فاصله زمینی «کاخ سفید» تا پایگاه هوائی «اندروز» در واشنگتن. ترامپ هر بار که برای شروع یک سفر هوائی مسیر بیست دقیقه‌ای کاخ سفید تا پایگاه هوائی اندروز را می‌پیماید، می‌تواند به این نکته لطیف فکر کند که در جهانی به این بزرگی چگونه مسافتی به این کوچکی گلوی او و دولتش را فشرده است! ایران تسلط آمریکا بر 34 کیلومتر از جهان را شکست و به دنیا نشان داد آمریکا ابرقدرتی پوشالی است که با تمام تجهیزات و متحدانش حتی نمی‌تواند امنیت چنین مسافت کوتاهی را حفظ کند.
«20 میلیون»؛ این عدد دیگری است که مقامات آمریکایی باید به خاطر بسپارند. حماقت آنها در حمله به ایران و در نتیجه انسداد تنگه هرمز، بازار جهانی نفت را با کسری تقریبا 20 میلیون بشکه نفت در روز مواجه کرده است. یک پنجم نفت معامله شده جهان از تنگه هرمز می‌گذرد و این اخلال در حرکت نفتکش‌ها باعث جهش آنی قیمت نفت برنت به بالای 100 دلار در هر بشکه شد. قیمتی که حدود 40 درصد بیشتر از بهای نفت قبل از جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران است. اکنون در حالی که نفتکش‌های کشورهای دیگر با محدودیت شدید تردد در تنگه هرمز مواجه‌اند، ایران نفت خود را با قیمت و حجمی بالاتر از گذشته به فروش می‌رساند. «20 درصد» از گاز طبیعی مایع جهان نیز از تنگه هرمز می‌گذرد. این حجم تقریبا دو برابر ظرفیت خط لوله «نورد استریم» است که گاز روسیه را برای مصارف کشورهای اروپایی به آلمان منتقل می‌کرد. با توقف صادرات گاز از تنگه هرمز؛ جایگزینی این حجم برای بازارهای جهانی تقریبا غیرممکن است و در نتیجه کشورهای وارد‌کننده به خصوص کشورهایی مثل ژاپن، کره‌جنوبی و هند باید منتظر خاموشی‌های گسترده و تعطیلی صنایع سنگین خود باشند.
«۵۰ درصد»؛ این عدد را آمریکایی‌ها خوب به خاطر سپرده‌اند چون میزان افزایش میانگین قیمت هر گالن بنزین در آمریکا از زمان آغاز جنگ است. آنها طی دو ماه گذشته ۴۰ میلیارد دلار هزینه بیشتری برای بنزین پرداخت کرده‌اند و آن‌طور که سناتور «روبن گالکو» می‌گوید: «آمریکایی‌ها برای پرداخت هزینه بنزین، در تنگنا هستند.» انسداد تنگه هرمز همچنین هزینه سوخت جت را تقریبا دو برابر کرده است. شرکت «اسپریت ایرلاینز» اولین شرکت هواپیمایی آمریکایی بود که به دنبال افزایش سرسام‌آور قیمت سوخت جت، اعلام ورشکستگی کرد. این شرکت با مدیریت صدها پرواز روزانه و اشتغال ۱۷ هزار نفر، سهم ۵ درصدی از پروازهای داخلی آمریکا را در اختیار داشت. ۴ شرکت هواپیمایی دیگر در آمریکا نیز با خطر تحمیل خسارت ۱۱ میلیارد دلاری در انتظار سرنوشتی مشابه به سر می‌برند. طبق گزارش وال‌استریت ژورنال در اروپا تنها حدود «۶ هفته» ذخیره سوخت جت باقی مانده و شمارش معکوس برای زمینگیر شدن هواپیماها در کشورهای اروپایی نیز آغاز شده است.
«عدد ۵» میانگین روزانه تعداد کشتی‌هایی است که توانسته‌اند از تنگه هرمز عبور کنند که البته بیشتر آنها هم مرتبط با ایران بوده‌اند. طبق گزارش «لویدز لیست اینتلیجنس»، قبل از جنگ این تعداد بین ۱۰۰ تا ۱۳۵ کشتی در روز بود. وقتی میزان تردد از ۱۳۵ کشتی به تنها ۵ کشتی در روز سقوط می‌کند یعنی پیوند میان تولیدکنندگان مواد اولیه در خلیج ‌فارس با مصرف‌کنندگان صنعتی در غرب و شرق جهان از هم گسسته شده است. بنابراین مقامات کاخ سفید حتما این عدد را خوب به خاطر می‌سپارند.
«۴۶ درصد» از تجارت جهانی «اوره» به عنوان پرکاربردترین کود نیتروژنی جهان در خلیج‌فارس صورت می‌گیرد. «سازمان تجارت و توسعه ملل متحد»(UNCTAD) می‌گوید نزدیک «۵۰ درصد» تجارت گوگرد جهان نیز از خلیج‌فارس تأمین می‌شود و حداقل «۲۰ درصد» کل صادرات کود از طریق دریا به این منطقه اختصاص دارد. با انسداد تنگه هرمز و کاهش چشمگیر تردد کشتی‌ها، کشاورزان و صاحبان صنایع غذایی علاوه ‌بر اینکه با مشکل هزینه سوخت ماشین‌آلات کشاورزی دست و پنجه نرم می‌کنند باید با کمبود کود و‌ گوگرد نیز کنار بیایند.
برای همین بود که ائتلافی متشکل از ده‌ها اتحادیه و سازمان بزرگ کشاورزی آمریکا در نامه‌ای به ترامپ، از شکل‌گیری «طوفان کامل» چالش‌ها سخن گفت و هشدار داد که این وضعیت می‌تواند بقای بلندمدت تولید داخلی مواد غذایی را تهدید کند. «مارجری تیلر‌گرین» نماینده سابق کنگره آمریکا و از حامیان پیشین ترامپ در واکنش به گزارش رسانه‌ها درباره ناتوانی کشاورزان آمریکایی در تأمین کود، نوشت: «روزی در آینده، والدین به فرزندان خود خواهند گفت که به‌دلیل جنگ ترامپ با ایران، مزارع از بین رفت، چون کشاورزان توان خرید کود را نداشتند و هزینه‌های کشاورزی بیش از حد بالا رفت.»
«عدد ۸۷» به ساکنان کاخ سفید یادآوری می‌کند که تصمیم احمقانه‌شان در حمله به ایران دست‌کم ۸۷ کشور جهان را مستقیما متأثر کرده و باعث سرگردان شدن حدود ۱۵۵۰ کشتی متعلق به آنها در خلیج‌فارس شده است. این عدد یک نکته دیگر را نیز یادآوری می‌کند و آن اینکه آمریکا بیش از ۷۰ روز است که علی‌رغم وعده‌ها و رجزهایش مبنی بر اسکورت کشتی‌ها و ایجاد کریدور امن در تنگه، هنوز نتوانسته هیچ کاری برای این ۸۷ کشور و عبور ۱۵۵۰ کشتی‌شان از تنگه هرمز انجام دهد. 87 کشور یعنی تقریبا نیمی از کشورهای جهان، حالا از آمریکایی که خود را قدرت برتر دنیا معرفی می‌کرد ناامید شده‌اند و برای عبور کشتی‌های‌شان از تنگه هرمز به رایزنی با ایران روی آورده‌اند.
«15 هزار»؛ تعداد سربازانی است که به گفته ارتش تروریستی آمریکا برای اجرای عملیات «پروژه آزادی» وارد عمل شدند تا آبرو و حیثیت از دست رفته آمریکا را برگردانند و مسیر امنی برای عبور کشتی‌ها از تنگه هرمز ایجاد کنند. نتیجه این لشکرکشی اما بیش از اندازه مضحک بود و یک عدد تاریخی دیگر را به یادگار گذاشت: «عدد 36».
فقط «36 ساعت» زمان کافی بود تا عملیات پر سر و‌ صدای «پروژه آزادی» که رئیس‌جمهور آمریکا به عنوان ابتکار عمل خود از آن نام می‌برد؛ با شکستی مفتضحانه رو‌به‌رو شود. علی‌رغم به میدان آمدن ناوهای آمریکایی و همراهی امارات متحده عربی با پروژه واشنگتن، هیچ کشتی‌ای نتوانست از تنگه هرمز عبور کند. ایران با اعلام شرایط جدید تردد در تنگه هرمز عملا امارات متحده عربی را به محاصره دریایی درآورد و با انفجارهای صورت گرفته در بندر فجیره و برخی کشتی‌های متخلف، تنگه هرمز به انسداد کامل نزدیک‌تر شد. «کریس رایت» وزیر انرژی آمریکا مدتی بعد در مصاحبه با شبکه تلویزیونی MSNBC اعتراف کرد که آمریکا به دلیل نگرانی از حملات فاجعه‌بار ایران از «پروژه آزادی» عقب‌نشینی کرد.
«رابرت کاپلان» تحلیلگر سرشناس آمریکایی با دیدن استیصال کشورش برای بازگشایی تنگه هرمز در گزارشی با عنوان «زوال تراژیک نیروی دریایی آمریکا» برای «نیویورک‌تایمز» نوشت: «نیروی دریایی آمریکا که زمانی برای حکمرانی بر اقیانوس‌های بزرگ طراحی شده بود، اکنون در تنگه هرمز به دام افتاده است... دورانِ ترساندن کشورها با اعزام یک ناو هواپیمابر به پایان رسیده است. وقتی ایران بدون ترس به پایگاه‌های آمریکا خسارات میلیاردی می‌زند و نیروی دریایی آمریکا نمی‌تواند تنگه را باز کند، اعتبار قدرت دریایی آمریکا برای همیشه از بین رفته است.»
درست است که اغلب ناظران بین‌المللی و حتی مردم آمریکا؛ دولت ترامپ و آمریکا را بازنده جنگ با ایران می‌دانند اما بازنده‌تر از آنها حاکمان مرتجع عربی منطقه هستند. همان‌ها که سال‌ها قیمت نفت و محصولات نفتی را برای آمریکا پایین نگه داشتند، آب و خاک کشور خود را در اختیارش گذاشتند و میلیاردها دلار در قالب قراردادهای نظامی به خزانه دولت آمریکا ریختند اما هنگام جنگ، آمریکا نه تنها از آنها که حتی از پایگا‌ه‌ها و تجهیزات نظامی خودش در آب و خاک آنها نتوانست دفاع کند.
ذلت مضاعف حکام عرب این روزها برای هر ناظری عبرت‌آموز است و بار دیگر ما را به یاد سخنان الهی امام راحل عزیزمان می‌اندازد که 25 مرداد 1364 در پیام حج خود به مسلمانان ایران و جهان نوشت: «اگر ملت‌هاى اسلامى و دولت‌هاى كشورهاى اسلامى، با اينهمه امكانات انسانى و ذخاير مورد احتياج حياتى قدرتمندان، از روى قدرت با آنان برخورد كنند، و از جار و جنجال و هياهوهاى كاخ‌نشينان نترسند و تحت تأثير تبليغات دروغين رسانه‏هاى طرفدار و جيره‌خوار ابرجنايتكاران واقع نشوند، و با اتكال به قدرت لايزال ايزدى و به شكر نعمت‌هايى كه به آنها داده است بر سر آنها فرياد كشند و آنان را تهديد به بستن مرزهاى خود به روى آنان و قطع كمك‌هاى خود از نفت و غير آن نمايند، شكى نيست كه آنها در مقابل اين قدرت، كه ما قدر آن را نمى‏دانيم، تسليم خواهند شد.»

علی قنادی

جنگ نتانیاهو و ترامپ با تصوری ساده‌انگارانه از نابودی قابلیت‌های هسته‌ای ایران شروع شد، ولی نتایج ناخواسته آن که نه ترامپ آن را درک می‌کرد و نه برای نتانیاهو قابل پیش‌بینی بود، برای جهان به مراتب فاجعه‌بارتر از بحران انرژی، بی‌ثباتی خاورمیانه یا حتی چالش گرسنگی جهانی است که برخی درباره آن هشدار داده‌اند. این جنگ محدود که با ادعای جراحی کوچک یا به قول ترامپ «تمیز و کوتاه» کلید خورد، در واقع ماشه‌ای بود برای دگرگونی عمیق‌ترین لایه‌های نظم بین‌المللی؛ لایه‌ای از باورها، هویت‌ها و ترس‌های جمعی. چند دهه است که سازه‌انگارانی مثل ونت درباره به اصطلاح پیامد‌های ناخواسته رویداد‌ها (Unintended Consequences) صحبت می‌کنند؛ اتفاقاتی که با یک هدف ظاهراً مشخص شروع می‌شوند ولی پیامد‌ها و نتایجی به بار می‌آورند که اصلاً برای طراحان آنها قابل‌پیش‌بینی نیست. در اتفاقی مانند جنگ ایران، پیامد‌های ناخواسته، صرفاً تلفات فوری یا بالا رفتن قیمت نفت و تبعات آن مثل گران شدن مواد غذایی یا حتی گرسنگی جهانی نیستند؛ از اینها عمیق‌تر، بازتعریف هویت‌هاست. یک ابرقدرت و متحد نزدیک آن، روز ۹ اسفند ۱۴۰۴ با حمله به ایران به جهان پیامی تلویحی دادند که تکیه بر هنجار‌های بین‌المللی و قواعد کاغذی مثل پیمان‌های منع اشاعه (NPT) بی‌فایده است؛ تنها چیزی که امنیت می‌آورد، بازدارندگی مطلق و غیرقابل خنثی‌سازی مقابل تهدید و به زبان ساده، مسلح شدن به تسلیحاتی است که بقای شما را تضمین می‌کند. این پیام، سریع‌تر از هر موشکی، در ذهن نخبگان امنیتی کشور‌های دیگر نشست و به همین دلیل چند ماه پیایی است که همه دولت‌ها در روندی بی‌سابقه خود را با توپ و تانک و موشک و پهپاد و جنگنده بیشتر تسلیح می‌کنند. فقط برای تقریب ذهنی به خاطر داشته باشیم که برای اولین بار در تاریخ، اروپا به بزرگ‌ترین واردکننده سلاح جهان تبدیل شده، واردات سلاح دولت‌های اروپایی ۲۱۰درصد بیشتر شده و کشوری مثل لهستان، خرید خود را ۸۵۲درصد بالا برده است (SIPRI). 
همین یک‌شنبه‌ای که گذشت، بعد از حدود ۵۰ روز مشخص شد که کره شمالی قانون اساسی خود را در تاریخ ۲۲ مارس ۲۰۲۶ (۲ فروردین ۱۴۰۵) تغییر داده و با تعبیه یک مکانیزم قانونی، تصویب کرده که اگر رهبری کشور در اثر حمله نیرو‌های متخاصم کشته شده و سیستم فرماندهی- کنترل نیرو‌های هسته‌ای آن در نتیجه حملات مختل شود، یک حمله هسته‌ای باید به‌طور خودکار و فوری انجام شود. واقعیت این است که دو جنگ متوالی علیه ایران به فاصله حدود ۹ ماه، دولت‌ها و رهبران زیادی را درباره تکرار چنین سناریویی به فکر فرو برده است. رویداد‌های ناشی از این دو جنگ نشان داد که اقداماتی مثل ترور رهبران سیاسی که زمانی یک تابوی جهانی و نقض هنجار‌های بین‌المللی بود، نه تنها در حال فرسایش هستند، بلکه به یمن فناوری‌های جدید مبتنی بر هوش مصنوعی، این ظرفیت بالقوه را دارند که به یک روال تبدیل شوند. کاری که چشم‌بادامی‌های کره‌ای کرده‌اند، در واقع یک حرکت در مسیر آسیب‌پذیر نبودن مقابل این روند است. مکانیزم خودکاری که پیونگ‌یانگ بی‌سر و صدا حدود ۵۰ روز قبل تعبیه کرده و چند روز قبل آن را افشا کرد، تنها یک مکانیزم حقوقی است، نه فنی؛ به این معنا که هنوز هم یک افسر (عامل انسانی) دکمه پرتاب موشک‌های اتمی را فشار خواهد داد، هرچند اختیار «نه گفتن» ندارد. قانون به او می‌گوید اگر فرمانده کل زنده نبود یا ارتباط قطع شد، تو باید شلیک کنی!
تا اینجای کار، این «ماشه انسانی الزام‌آور» هرچند یک نوآوری قانونی است ولی خطری به اسم سوءتفاهم یا اشتباه محاسبه فنی در آن اندک است. پیش از این، روس‌ها در اواخر جنگ سرد، با تعبیه مکانیزم «دست مرده» یا سیستم معروف «Perimeter» تضمین کرده بودند که اگر شرایط خاصی رخ دهد که مثلاً فرماندهی هسته‌ای کشته شد، سیستم می‌توانست به‌طور خودکار موشک‌های هسته‌ای را به سمت کشور متخاصم پرتاب کند، سیستمی که روس‌ها حدود دو سال است در حال به‌روزرسانی آن هستند. مکانیزم «دست مرده» روس‌ها، در واقع یک «ماشین قیامت» واقعی بود که هیچ‌گاه فعال نشد، چون هر دو طرف می‌دانستند که حتی یک خطای حسگر می‌تواند آخرالزمان را کلید بزند. حالا اما، روس‌ها می‌گویند که نسخه مدرن «پری‌متر» با الگوریتم‌های یادگیرنده جدید، قادر است بین یک حمله واقعی و طوفان خورشیدی یا هک ساده تمایز قائل شود. چینی‌ها در سکوت و با محوریت «انسان درون حلقه (Human- in- the- Loop)»، در حال طراحی مدل مختص به خود از فرماندهی هسته‌ای مبتنی بر هوش مصنوعی هستند؛ مدلی که هرچند کنترل نهایی آن به ماشین سپرده نمی‌شود، ولی تضمین می‌کند که تصمیم‌گیری انسان برای پرتاب موشک‌ها به نزدیک صفر خواهد رسید و موشک‌ها در عرض چند ثانیه و بدون نیاز به تأیید رهبری، به پرواز درمی‌آید. 
معنی همه اینها چیست؟ در حالی که جنگ اوکراین این روند را تسریع کرد و توسعه بی‌مهار هوش مصنوعی آن را وارد فاز انفجاری کرده، دو جنگ پی در پی با ایران، در حال از هم گسیختن و نابود کردن تابوی کاربرد تسلیحات کشتار جمعی و ساختمان هنجار‌هایی است که طی ۸۰ سال گذشته، دولت‌ها آجر روی آجر، آن را بنا کرده‌اند. این جنگ، جهان را با بحرانی عمیق روبه‌رو کرد که اخلال در جریان انرژی، فقط بخشی کوچک از آن است؛ جهانی که با سرعتی خیره‌کننده به سمت یک نظم هابزی می‌رود؛ وضعیتی که در آن هر دولت، دیگری را تهدیدی وجودی می‌بیند، نه رقیب موقت و به تعبیر الکساندر ونت، فرهنگ «بکش یا کشته شو» بر آن مستولی می‌شود. 
جنگ سرد، شاهد پیدایش مفهومی به نام «انهدام تضمین‌شده متقابل (MAD)» بود، یعنی یک هراس عمیق از اینکه کاربرد سلاح هسته‌ای به دست یک دولت، به طور تضمین‌شده‌ای باعث نابودی هر دو طرف تخاصم می‌شود و همین وحشت متقابل، مانع کاربرد سلاح هسته‌ای (به جز در یک مورد) شد. واقعیت این است که همان‌طور که دولت‌های دیگر، به فاصله‌ای کوتاه بعد از امریکا، سلاح هسته‌ای ساختند، امروز نیز دولت‌ها دیریا زود به فناوری‌های نظامی مبتنی بر هوش مصنوعی دست خواهند یافت؛ همان فناوری که اسرائیلی‌ها مدعی هستند با کاربرد الگوریتم‌های پیچیده‌اش، قادرند هر کسی را بکشند. در واقع، سرعت تند و بی‌مهار توسعه هوش مصنوعی، در داخل خود آن نهفته است؛ هر نسخه جدید از آن، نسخه بعدی را سریع‌تر و قدرتمندتر می‌کند و هیچ «مکانیزم ترمز طبیعی» در داخل خود هوش مصنوعی وجود ندارد. جهانی را تصویر کنید که در آن، همه رهبران از این قابلیت برخوردارند که همدیگر را ترور کنند. این درست مثل همان جهانی است که همه دارندگان تسلیحات هسته‌ای قادر بودند همدیگر را به شکلی تضمین‌شده نابود کنند و به همین دلیل، همه تصمیم گرفتند که همدیگر را نابود نکنند. آیا هوش مصنوعی هم همین‌طور است؟ آیا مثلاً وقتی همه به این نتیجه برسند که قادرند همدیگر را بکشند، دست از کشتن همدیگر برخواهند داشت؟! مشکل درباره نظامی‌سازی هوش مصنوعی اینجاست که توانمندی و توسعه آن به خصوص در حوزه نظامی، مانند «جعبه سیاه» است که کسی از داخل آن خبر ندارد. شما نمی‌توانید مثل شمارش موشک‌ها با تسلیحات هسته‌ای، الگوریتم‌های طرف مقابل را راستی‌آزمایی کنید. تعداد بازیگران به قدری زیاد است که نه تنها در انحصار دولت‌ها نیست، بلکه اساساً مانند مهار تسلیحات هسته‌ای، مهار آن ممکن نیست، روندی که یک جهان دهشتناک بی‌ثبات غیرقابل کنترل را پیش روی ما می‌گذارد. در حالی که هیچ کس خبر ندارد که دیگری چقدر پیشرفت کرده و به چه سطحی از توسعه نظامی رسیده، همه در دلهره مداوم هستند؛ درست مثل دوره کرونا که هیچ کس نمی‌دانست دیگری حامل ویروس است یا نه! یک باگ نرم‌افزاری، یک خطای الگوریتمی، یا یک هک اشتباهی، می‌تواند فاجعه‌ای بزرگ به بار آورد. حال در زمینه‌مندی چنین جهانی، رهبرانی را فرض کنید که پی در پی دیگران را تهدید می‌کنند: یک بار با تهدید حمله به زیرساخت‌ها، بار دیگر با وعده نابودی تمدنی و دست آخر هم با تهدید به «یک درخشش بزرگ». بحران انرژی در هرمز را می‌شود مهار کرد، ولی جهانی که فرهنگ «بکش یا کشته شو» بر آن مستولی شده، هیچ دوایی ندارد.