۳ سناریو پیش روی ترامپ

فردین قریشی

در شرایط کنونی به نظر می‌رسد واشنگتن عملاً با سه سناریوی اصلی مواجه است که هر یک محدودیت‌ها و پیامدهای خاص خود را دارد.
سناریوی نخست، ادامه جنگ و فشار نظامی و اقتصادی علیه ایران است. تجربه نشان داده که آمریکا در تحقق هدف اصلی خود، یعنی وادار کردن ایران به تسلیم، موفق نبوده است. حتی در صورت تداوم آتش‌بس یا بازگشت به درگیری، بعید است تغییری در این معادله ایجاد شود؛ البته ممکن است آمریکا بخواهد یکبار دیگر شانس خود را در این خصوص آزمایش کند.
از سوی دیگر، استمرار محاصره دریایی نیز نه‌تنها اراده ایران را تضعیف نمی‌کند، بلکه با تحمیل هزینه‌های متقابل به آمریکا به خاطر انسداد تنگه هرمز، در نهایت این کشور ناگزیر به عقب‌نشینی خواهد بود.
سناریوی دوم، خروج از بحران بدون دستیابی به توافق است. هرچند برخی تحلیل‌گران این گزینه را به معنای افزایش فشار و حتی زمینه‌سازی برای یک درگیری جدید در ماه‌ها و حتی یکی دو سال آتی می‌دانند اما یک متغیر مهم در این میان، احتمال حرکت ایران به سمت ظرفیت هسته‌ای و بازدارندگی است. چنین وضعیتی می‌تواند شرایطی به‌مراتب پیچیده‌تر و پرهزینه‌تر برای آمریکا به‌ویژه در فضای سیاسی داخلی آن ایجاد کند، و از این رو این گزینه نیز برای آمریکا چندان مطلوب به نظر نمی‌رسد.
اما سناریوی سوم، پذیرش ناگریز یک توافق است؛ توافقی که در آن امتیازات مورد معامله در چارچوب مذاکرات پیش از جنگ حفظ شده و حتی با برخی مزیت‌های جدید برای ایران به‌ویژه در حوزه تنگه هرمز همراه می شود.
پذیرش چنین توافقی برای آمریکا به معنای پذیرش این واقعیت خواهد بود که علی‌رغم آغاز یک جنگ، نتوانسته اراده خود را به ایران تحمیل کند؛ موضوعی که می‌تواند به‌عنوان یک ناکامی سیاسی برای دولت ترامپ تلقی شده و پیامدهای داخلی، از جمله در انتخابات میان ‌دوره ‌ای کنگره، به همراه داشته باشد، اما ظاهراً چاره‌ ای جز روی آوردن به آن نیست. به نظر می‌ رسد سناریوی اخیر، هم محتمل ‌ترین مسیر پیش ‌روی آمریکا و هم گزینه مطلوب برای ایران باشد.

گذار به انرژی پاک در شمال، به بهای آلودگی در کشورهای جنوب

امیرحسین یزدان‌پناه  

دولت و مجلس به‌دنبال مهار التهاب بازار خودرو با تقویت عرضه و نظارت؛

بهانه جدید خودروسازان برای گرانی

فرزانه غلامی

در حالی که کشور و اقتصاد ملی در نتیجه تحمیل شرایط جنگی درگیر التهابات است، خودروسازان دور تازه‌ای از گران‌فروشی، سوءاستفاده، تخلف و نادیده گرفتن حقوق مصرف‌کنندگان را در پیش گرفته‌اند و جاده سودجویی را «تخت گاز» و بدون توجه به هشدارها و وضعیت خاص کشور طی می‌کنند. این روزها بازار خودرو بار دیگر به یکی از کانون‌های اصلی چالش میان تولیدکننده و مصرف‌کننده تبدیل شده است؛ بازاری که همواره میان ضرورت حمایت از تولید داخلی و الزام صیانت از حقوق خریداران روی لبه‌ای باریک حرکت کرده است.

در ماه‌های اخیر، گزارش‌های فراوانی از تأخیر در تحویل خودرو با استناد به بند «فورس ‌ماژور»، تغییرات ناگهانی در قیمت‌ها و تعلیق یک‌جانبه تعهدات از سوی برخی خودروسازان منتشر شد و در بحبوحه جنگ و آتش‌بس هم خودروسازان با افزایش شدید قیمت‌ها بر آتش التهابات بازار خودرو دمیده‌ و بر ناامنی اقتصادی و روانی شهروندان دامن زده‌اند، این در حالی است که از یک سو وزارت صمت، افزایش قیمت‌های ناگهانی و استناد پرتکرار به کمبود ورق فولادی را غیرمنطقی دانسته‌ و از سوی دیگر مجلس نسبت به این رفتار خودروسازان هشدار داده است.

توجیه رشد نرخ‌ها؛ از رشد مواد اولیه تا اختلال در زنجیره تأمین

خودروسازان فهرستی بلند از رشد هزینه مواد اولیه گرفته تا اختلال در زنجیره تأمین ناشی از تنش‌های منطقه‌ای را برای توجیه افزایش قیمت‌ها روی میز گذاشته‌اند، اما در این میان آنچه بیش از همه به چشم می‌آید، شکاف عمیق میان سناریو ارائه شده خودروسازان و مواضع رسمی نهادهای سیاست‌گذار است.

خودروسازان می‌گویند حملات به زیرساخت‌های فولاد و پتروشیمی و محدودیت‌های وارداتی، هزینه تولید را بالا برده است. استدلالی که در ظاهر، با منطق اقتصاد جنگی همخوانی دارد، اما این استدلال، زمانی با تردید جدی مواجه می‌شود که سیدمحمد اتابک؛ وزیر صنعت، معدن و تجارت آشکارا اعلام می‌کند «افزایش یکباره قیمت خودرو آن هم به بهانه نبود ورق‌های فولادی، منطقی نیست» و حتی پا را فراتر گذاشته و از «شایعه‌سازی برای خالی کردن جیب مردم» سخن می‌گوید. او با تأکید بر تأمین ورق فولادی از سوی فولاد مبارکه و برنامه‌ریزی برای رفع گلوگاه‌های تولید، عملاً یکی از اصلی‌ترین بهانه‌های خودروسازان را بی‌اعتبار می‌کند.

همزمان، عزت‌الله زارعی، سخنگوی وزارت صمت نیز روایت التهاب بازار را نه ناشی از کمبود واقعی، بلکه نتیجه «دامن ‌زدن غیرواقعی» و نوعی سودجویی می‌داند و تأکید می‌کند: «هیچ مسئله‌ای» در حوزه تولید و واردات خودرو وجود ندارد.

خودروسازان درخواست کتبی افزایش قیمت ارائه نکرده‌اند

در سطح نظارتی هم نشانه‌ای از تأیید رسمی افزایش قیمت‌ها دیده نمی‌شود. به گفته احمد شانیان، معاون سازمان حمایت، خودروسازان حتی درخواست کتبی برای افزایش قیمت ارائه نکرده‌اند بنابراین هیچ بررسی رسمی هم در این ‌باره صورت نگرفته است. این یعنی حتی سازوکارهای قانونی افزایش قیمت نیز هنوز فعال نشده، اما بازار پیشاپیش واکنش خود را نشان داده است.

از سوی دیگر مجلس هم موضعی دوگانه اما قابل تأمل دارد. محمدحسین محمدی از ایستادگی «تمام‌قد» مجلس در برابر افزایش قیمت‌ها سخن می‌گوید، در حالی که سیدجواد حسینی‌کیا، نایب‌ رئیس کمیسیون صنایع، بخشی از گرانی را به «شرایط بازار» نسبت می‌دهد و از نقش عوامل بیرونی و نقدینگی سرگردان در ایجاد التهاب سخن می‌گوید. این دوگانه هرچند پیچیدگی مسئله را نشان می‌دهد، اما در نهایت افکار عمومی و مردم را به یک نتیجه مشترک می‌رسد آن هم اینکه افزایش قیمت‌ها دست‌کم به شکل فعلی نه تأیید می‌شود و نه قابل دفاع است.علاوه بر این در بدنه صنعت هم صدای مخالفت با قیمت‌های فعلی شنیده می‌شود. محمدرضا نجفی‌منش، رئیس انجمن قطعه‌سازان، قیمت‌های اخیر را «کاذب» می‌خواند و از وجود حباب در بازار سخن می‌گوید؛ حبابی که به گفته او، با افزایش تولید فروخواهد نشست.

توقف تخصیص ارز به خودروسازی از سه ماه پیش از جنگ

آن طور که سعید لیلاز، کارشناس خودرو نیز می‌گوید در چنین شرایطی بازار ممکن است تحت تأثیر نشانه‌های واقعی یا حتی نادرست، دچار نوسان و سفته‌بازی شود، همان ‌گونه که در برخی کالاها مشاهده می‌شود. به گفته وی، از سه ماه پیش از جنگ تخصیص ارز به صنعت خودروسازی متوقف شد و اگر من هم جای بانک مرکزی بودم همین کار را انجام می‌دادم چون دولت به درستی پیش‌بینی کرده بود که جنگ در پیش است و باید متناسب با شرایط خودش را تنظیم می‌کرد چون در شرایط فعلی، تأمین سه حوزه اساسی یعنی امنیت، دارو و غذا اولویت قطعی کشور است.

در چنین فضایی آنچه باقی می‌ماند نه یک اجماع بر سر ضرورت افزایش قیمت، بلکه نوعی بلاتکلیفی است؛ چراکه خودروسازان از فشار هزینه‌ها می‌گویند، اما سیاست‌گذار آن را تأیید نمی‌کند و نهاد ناظر هم هنوز وارد فاز رسمی بررسی نشده و حتی فعالان صنعت نیز بخشی از قیمت‌ها را غیرواقعی می‌دانند و بدین ترتیب باید پذیرفت قیمت‌ها در بازار خودرو آن هم در دل جنگ افزایش یافته است بی‌آنکه کسی مسئولیتش را بپذیرد و در این میان صدای مصرف‌کنندگان شنیده نمی‌شود و آن‌ها سهمی در این روایت‌های متناقض دارند.

قیمت‌های افسارگسیخته در بازار بی‌مشتری

در منطق ساده اقتصاد، قیمت‌ها در نقطه تلاقی عرضه و تقاضا شکل می‌گیرند اما به نظر می‌رسد بازار خودرو این روزها تابع چنین قاعده‌ای نیست. بازاری که در آن خریدار عقب‌نشینی کرده، سرمایه‌گذار محتاط شده و تقاضا به‌شدت افت کرده، به‌طور طبیعی باید با ثبات یا حتی کاهش قیمت‌ها مواجه شود؛ اما آنچه رخ داده، مسیری معکوس را نشان می‌دهد.

این تناقض زمانی پررنگ‌تر می‌شود که به متغیرهای هزینه‌ای هم نگاه کنیم. شواهد نشان می‌دهد نه نرخ ارز جهش قابل ‌توجهی داشته، نه قیمت سوخت و دستمزدها به میزانی افزایش یافته که بتواند چنین شوکی به بازار خودرو وارد کند. حتی بازار خودروهای کارکرده هم که معمولاً به‌عنوان شاخصی برای سنجش انتظارات قیمتی عمل می‌کند، رشد ملایم‌تری را تجربه کرده است. وقتی نه تقاضا محرک است و نه هزینه‌ها؛ این پرسش کلیدی مطرح می‌شود که منشأ این جهش قیمتی کجاست؟

پاسخ به این پرسش را باید در «مدیریت انتظارات» و شکل‌دهی به قیمت‌ها پیش از آنکه واقعیت‌های اقتصادی آن را پشتیبانی کنند، جست. در سال‌های گذشته، الگوی نسبتاً ثابتی در رفتار برخی خودروسازان شکل گرفته است آن هم اینکه در بزنگاه‌های بحرانی ابتدا سیگنال کمبود و افزایش هزینه‌ها به بازار مخابره شده، سپس با برجسته‌سازی اختلال در زنجیره تأمین (از فولاد تا پتروشیمی) فضای روانی برای پذیرش قیمت‌های بالاتر مهیا می‌شود. این در حالی است که شواهد موجود از جمله عرضه قابل ‌توجه ورق فولادی در بورس کالا و وجود ذخایر چندماهه در زنجیره تولید نشان می‌دهد این اختلالات، دست‌کم در کوتاه‌مدت نمی‌تواند عامل جهش‌های شدید باشد.

وقتی بازار آزاد به میدان «قیمت‌سازی» بدل می‌شود و با درج قیمت‌های غیرواقعی در پلتفرم‌های پرمخاطب یا ثبت معاملات صوری، سطحی از قیمت به‌عنوان مرجع ذهنی تثبیت می‌شود، خودروسازان با استناد به فاصله ایجاد شده میان قیمت کارخانه و بازار، از نهادهای سیاست‌گذار می‌خواهند برای «حذف رانت» و «کاهش دلالی»، مجوز افزایش قیمت را صادر کنند و حاصل این وضعیت، پارادوکسی آشناست که نشان می‌دهد قیمتی که در بازار ساخته شده است، به مبنایی برای افزایش قیمت رسمی تبدیل می‌شود.

لازم به یادآوری است که در این میان، ابزارهایی مانند بند «فورس‌ماژور» در قراردادهای خودرویی که در ذات خود برای مدیریت شرایط اضطراری طراحی شده‌اند، در معرض تفسیرهای مختلف قرار می‌گیرند و گزارش‌های متعدد از تأخیر در تحویل، تعلیق یک‌جانبه تعهدات و بازنگری در شرایط قراردادها (از جمله در پرونده‌هایی مانند شرکت فرداموتور) این نگرانی را تقویت کرده که «شرایط ویژه» به حاشیه امنی برای جابه‌جایی تعهدات تبدیل شود، آن هم در شرایطی که بخشی از این تعهدات، پیش از بروز تنش‌های اخیر هم به‌طور کامل اجرا نشده بودند. این روزها مداخله هدفمند برای بازگرداندن شفافیت به بازار خودرو الزامی است.

بر این اساس رصد و برخورد با قیمت‌سازی در فضای مجازی، الزام به ثبت معاملات واقعی و انتشار منظم داده‌های تولید و عرضه می‌تواند از شکل‌گیری انتظارات تورمی بی‌پشتوانه جلوگیری کند. همزمان، کاهش فاصله قیمت کارخانه و بازار اگر قرار است به‌عنوان راهکار مطرح شود، باید از مسیر افزایش عرضه و بهبود بهره‌وری دنبال شود، نه با هم‌ترازسازی قیمت رسمی با قله‌های مصنوعی بازار.

بیابان در پیش

ایلیا داوودی

پیام رهبر معظم انقلاب به مناسبت روز ملی خلیج‌ فارس، منطق راهبردی جمهوری اسلامی ایران را به روشنی بیان می‌کند؛ مبنی بر اینکه جغرافیا بستری است برای رویش سرنوشت مشترک. به علاوه، این پیام ترسیم‌گر یک مرزبندی بنیادین و حیاتی میان 2 مفهوم «همسایه» و «بیگانه» است؛ این مرزبندی در حقیقت ستون فقرات نظم مطلوب جمهوری اسلامی ایران برای آینده منطقه است؛ نظمی که بر اساس پیوند میان ملت‌های پیرامون این آبراه حیاتی بنا شده و راه را بر دخالت‌های ویرانگر قدرت‌های فرامنطقه‌ای می‌بندد.

منطق «هم‌سرنوشتی» در برابر امنیت عاریه‌ای
نخستین و عمیق‌ترین لایه در این پیام، تعبیر راهبردی «هم‌سرنوشت» برای توصیف رابطه ایران با کشورهای پیرامون خود است. ایران با چشمی بیدار و نگاهی بلندمدت، دست همکاری خود را به سوی همسایگانی دراز می‌کند که قرن‌هاست در کنار هم زیسته‌اند و هزاره‌های پیش‌ رو را نیز ناگزیرند در همین اقلیم سپری کنند. منطق این هم‌سرنوشتی ساده اما تکان‌دهنده است؛ در جغرافیای پیوسته خلیج‌ فارس و دریای عمان، امنیت کالایی نیست که بتوان آن را به صورت تفکیک‌شده خرید یا فروخت. اگر شعله جنگی در این منطقه افروخته شود، دود آن به چشم همگان خواهد رفت و اگر ثبات برقرار باشد، سفره توسعه و رفاه برای تمام ملت‌ها گسترده می‌شود.
تنگه هرمز نبض حیات منطقه است؛ بخش بزرگی از تجارت دریایی نفت و انرژی جهان از این معبر می‌گذرد و هرگونه ناامنی در این پهنه، نه‌تنها اقتصاد جهانی را دچار شوک می‌کند، بلکه معیشت و ثبات داخلی کشورهای ساحلی را نیز مستقیماً هدف قرار می‌دهد. ایران با تاکید بر مفهوم «هم‌سرنوشتی» به همسایگان خود یادآوری می‌کند که ما اعضای یک خانه هستیم. همسایه، حتی اگر با او اختلاف نظر یا چالش سیاسی داشته باشیم، بخشی از کالبد همین جغرافیاست اما بیگانه، عنصری است که از فرسنگ‌ها دورتر با ناوها و سلاح‌هایش می‌آید تا برای منافعی که در جای دیگر تعریف شده، در این منطقه سهم‌خواهی کند.
توهم امنیت تحت سایه ناوهای بیگانه
پرسش بنیادین این است: امنیت این خانه مشترک را چه کسی باید تامین کند؟ پاسخ روشن است: امنیت خلیج‌ فارس حق و تکلیف صاحبان این پهنه است. دهه‌هاست ایالات متحده آمریکا با معرفی خود به عنوان ژاندارم جهانی و ضامن امنیت کشتیرانی، حضور نظامی سنگین خود را در منطقه توجیه کرده اما واقعیت تاریخی، تصویری به غایت متفاوت ارائه می‌دهد؛ تجربه حضور آمریکا در غرب آسیا موزه‌ای از ویرانی و بی‌ثباتی است. نسخه ضد امنیتی آمریکا همیشه با خود ویرانی زیرساخت‌ها، گسست‌های اجتماعی و جنگ‌های نیابتی را به همراه آورده است؛ از اشغال نظامی عراق و افغانستان تا ایجاد زخم‌های عمیق در یمن و سوریه و اکنون نیز که تمام منطقه را به آشوب و درگیری کشانده است. 
قدرتی که ادعای برقراری نظم دارد، هر بار که وارد منطقه شده، بذر آشوب پاشیده است. چرا؟ چون امنیت آمریکایی بر پایه منافع صنایع نظامی واشنگتن و تثبیت هژمونی در حال زوال آنها بنا شده، نه بر اساس آرامش ملت‌های منطقه. حضور بیگانه با ناوگان جنگی، خود بحران است؛ بیگانه در ظاهر حامل امنیت وارداتی است که حتی برای کشورهای منطقه همین نوع از امنیت هم حالا به وجود نیامده است اما اگر هم وجود داشت، باز هم امنیت وارداتی، شکننده و پرهزینه است. این نوع امنیت، در حقیقت ابزاری برای به گروگان گرفتن سیاست خارجی و اقتصاد کشورهای منطقه است تا آنها را همواره محتاج و وابسته نگه دارد.

راهبرد صهیونیستی؛ ویرانی از درون
نقش رژیم صهیونیستی به عنوان متحد استراتژیک آمریکا در منطقه، ابعادی خطرناک‌تر به خود گرفته است. رژیم صهیونیستی در این جغرافیای وسیع، یک وصله ناهمگون و فاقد ریشه است. بقای این رژیم بر این استراتژی ثابت استوار شده که برای حکمرانی بر منطقه، میان همسایگان جنگ و درگیری و تفرقه بیندازد. صهیونیست‌ها از همکاری میان کشورهای خلیج‌ فارس در هراسند، چرا که نظم و ثبات منطقه‌ای به معنای حاشیه‌نشین شدن آنهاست.
هدف نهایی رژیم صهیونی این است که کشورهای منطقه را به جان هم بیندازد و از طریق قطب‌بندی‌های کاذب، توجهات را از اشغالگری و جنایات خود منحرف کند. آنها می‌خواهند منطقه را به یک ویرانه تبدیل کنند تا در میان خاکسترهای آن، امنیت دروغین خود را تضمین کنند. کشورهای منطقه بویژه پس از تجربه جنگ کنونی باید به خود آمده باشند که همراهی با طرح‌های آمریکا و باز کردن پای رژیم صهیونیستی به این پهنه آبی، هیچ منفعتی برای آنها نخواهد داشت. تجربه نشان داده هرجا پای صهیونیسم باز شده، ناامنی، ترور و تنش‌های پیچیده امنیتی دوچندان شده است. این رژیم نه رفیق روزهای سختی است و نه شریک توسعه، بلکه انگلی است که از بحران‌سازی تغذیه می‌کند.

بلوغ قدرت؛ ایران از موضع اقتدار دعوت می‌کند
تأکید ایران بر صلح منطقه‌ای و همکاری با همسایگان حاصل بلوغ قدرت است. ایرانی که امروز از منطق همسایگی سخن می‌گوید، همان قدرتی است که در لبه‌های دانش فناوری، از نانو و هوافضا تا صنعت دفاعی و هسته‌ای، به ترازهای جهانی رسیده است. ایران از موضع اقتدار، دست برادری دراز می‌کند؛ اگرنه هم توان دفاعی برای دفع هرگونه تجاوز را دارد و هم اراده سیاسی برای ساختن نظم بومی.
قدرت واقعی یعنی توانایی ایجاد نظمی پایدار که در آن، بیگانه حذف شود. ایران با جداسازی ملت‌های منطقه از سازوکارهای وابسته به آمریکا، پیامی روشن می‌فرستد؛ دشمن ما سازوکاری است که ثروت و امنیت شما را قربانی بلندپروازی‌های واشنگتن و بقای رژیم صهیونی می‌کند. همسایگان باید چشمان خود را به روی این حقیقت بگشایند که خلیج‌ فارس بدون حضور بیگانگان، جای امن‌تری برای تجارت، توسعه و شکوفایی است. نفوذ آمریکا در منطقه دیگر بر پایه رضایت ملت‌ها یا حتی کارآمدی نظامی نیست. امروز، آمریکا برای حفظ حضور خود ناچار به لشکرکشی دائم، تهدید و تحریم است. اینکه آمریکا حالا برای تامین منافعش مجبور شده مدام چنگ و دندان نشان دهد، یعنی مشروعیت خود را از دست داده است. فرسودگی نظامی و هزینه‌های گزاف نگهداری پایگاه‌ها نشان می‌دهد دوران دخالت‌های بی‌هزینه به پایان رسیده است. در مقابل، ایران به جغرافیا، تاریخ و مردمی تکیه دارد که قرن‌هاست در این منطقه ریشه دارند. اکنون کشورهای منطقه میان 2 گزینه قرار دارند؛ آینده‌ای با امنیت عاریه‌ای و شکننده که هر لحظه به سیاست‌های واشنگتن وابسته است و امکان دارد فروبریزد یا آینده‌ای با امنیت درون‌زا که ریشه در تعهد متقابل همسایگان دارد.
خلیج فارس «خانه» ملت‌های منطقه است. در هیچ خانه‌ای، غریبه‌ای که از فرسنگ‌ها دورتر آمده، خیرخواه صاحبان خانه نخواهد بود. کشورهای منطقه باید بدانند طمع بیگانگان به منابع انرژی و موقعیت ژئوپلیتیک ما تمام‌نشدنی است و رژیم صهیونیستی برای ماندن خود، به ویرانی دیگران نیاز دارد. 
افق آینده مقاومت در خلیج‌ فارس، جنگ‌طلبی نیست، بلکه پایان دادن به منطق جنگ‌سازی بیگانه است. مقاومت یعنی بالا بردن هزینه برای هر کسی که می‌خواهد امنیت منطقه را بازیچه سیاست‌های خود کند. جمهوری اسلامی ثابت کرده هم در میدان بازدارندگی نفوذناپذیر است و هم در میدان دیپلماسی منطقه‌ای، صبور و راهبردی عمل می‌کند.
نظم پایدار خلیج‌ فارس تنها زمانی محقق می‌شود که همسایه جایگاه واقعی خود را بشناسد و بیگانه بداند اینجا جای طمع‌کاری نیست. ایران، مقتدر و مقاوم، مسیری را پیشنهاد می‌دهد که در آن همکاری جایگزین سلطه شود و امنیت نه از روی عرشه ناوهای هواپیمابر، بلکه از قلب تفاهمات منطقه‌ای بجوشد. خلیج‌ فارس تا همیشه خلیج همسایگی باقی خواهد ماند، مشروط بر آنکه اراده بومی، بر توهم حمایت‌های خارجی غلبه کند.