جهان چندقطبی؛ فرصت یا تله ژئوپلیتیک؟

علیرضا توانا

جهان در حال تجربه یکی از مهم‌ترین تحولات ژئوپلیتیک پس از پایان جنگ سرد است. نظمی که طی سه دهه گذشته بر محور برتری ایالات متحده و هژمونی سیاسی، اقتصادی و امنیتی غرب شکل گرفته بود، اکنون با چالش‌های جدی مواجه شده است. ظهور چین به‌عنوان یک قدرت اقتصادی و فناورانه، بازگشت روسیه به رقابت‌های سخت ژئوپلیتیک، افزایش نقش قدرت‌های منطقه‌ای، گسترش نهادهایی چون بریکس و سازمان همکاری شانگهای، و همچنین فرسایش تدریجی اقتدار غرب در مدیریت بحران‌های جهانی، همگی نشانه‌هایی از گذار به جهانی چندقطبی‌اند. در چنین فضایی، بسیاری از کشورها تلاش می‌کنند جایگاه خود را در نظم جدید بازتعریف کنند؛ نظمی که هنوز شکل نهایی آن مشخص نیست اما آثار آن به‌وضوح در تحولات بین‌المللی دیده می‌شود.برای ایران نیز این تحول صرفاً یک تغییر نظری در ادبیات روابط بین‌الملل نیست، بلکه مسئله‌ای مستقیم و مرتبط با امنیت ملی، اقتصاد، سیاست خارجی و حتی آینده توسعه کشور است. پرسش اصلی این است که آیا چندقطبی‌شدن جهان می‌تواند فرصت تازه‌ای برای افزایش قدرت مانور ایران ایجاد کند یا اینکه تهران ممکن است در میانه رقابت قدرت‌های بزرگ، وارد نوعی وابستگی ژئوپلیتیک جدید شود؟ پاسخ به این پرسش نیازمند نگاهی واقع‌بینانه و دور از هیجان‌های سیاسی است؛ زیرا جهان چندقطبی، برخلاف تصور برخی، الزاماً جهانی عادلانه‌تر یا کم‌تنش‌تر نیست. در سال‌های اخیر، برخی تحلیلگران در داخل ایران، افول نسبی قدرت آمریکا را به‌معنای پایان فشارهای غرب علیه تهران تفسیر کرده‌اند. این نگاه بر این فرض استوار است که با ظهور چین و تقویت بلوک‌های غیرغربی، امکان عبور از تحریم‌ها و کاهش انزوای سیاسی ایران فراهم خواهد شد. بی‌تردید بخشی از این تحلیل درست است اما باید با برنامه ریزی درست همراه باشد ؛ در جهانی که قدرت میان چند بازیگر توزیع شده، امکان مانور دیپلماتیک برای کشورهایی مانند ایران افزایش پیدا می‌کند. تهران امروز برخلاف دهه ۱۳۷۰، تنها با یک مرکز قدرت جهانی مواجه نیست. چین، روسیه، هند، کشورهای آسیای مرکزی و حتی برخی بازیگران منطقه‌ای می‌توانند در معادلات سیاست خارجی ایران نقش‌آفرینی کنند زیرا موقعیت جغرافیایی ایران قدرت مانور اقتصادی دیپلماتیک را افزایش میدهد؛ بدون شک موقعیت ژئوپلیتیک ایران همچنان یکی از مهم‌ترین مزیت‌های راهبردی کشور محسوب می‌شود. ایران در نقطه اتصال خلیج فارس، آسیای مرکزی، قفقاز، شبه‌قاره هند و مسیرهای انرژی قرار گرفته و همین مسئله، در جهانی که رقابت بر سر کریدورهای ترانزیتی و انرژی افزایش یافته، اهمیت ویژه‌ای پیدا کرده است. پروژه‌هایی مانند کریدور شمال ـ جنوب، رقابت بر سر مسیرهای انتقال انرژی و تلاش قدرت‌های جهانی برای دسترسی به بازارهای آسیایی، می‌تواند جایگاه ایران را در معادلات منطقه‌ای تقویت کند. در چنین شرایطی، جهان چندقطبی بالقوه فرصتی برای خروج نسبی ایران از فشار انحصاری شرق و غرب به‌نظر می‌رسد.با این حال، تصور اینکه چندقطبی‌شدن جهان به‌طور خودکار به سود ایران خواهد بود، ساده‌انگارانه است. واقعیت آن است که در سیاست بین‌الملل، هیچ قدرتی صرفاً براساس همدلی یا اشتراک سیاسی عمل نمی‌کند. چین، روسیه یا هر قدرت دیگری، قبل از هر چیز منافع ملی خود را دنبال می‌کنند. تجربه روابط بین‌الملل نشان داده است که حتی نزدیک‌ترین شرکا نیز در نهایت براساس موازنه هزینه و فایده تصمیم می‌گیرند. از همین رو، اتکای بیش از حد به شرق می‌تواند همان‌قدر خطرناک باشد که وابستگی کامل به غرب. روسیه و چین، اگرچه در برخی پرونده‌ها با ایران همکاری دارند، اما الزماً متحدان دائمی تهران محسوب نمی‌شوند. روسیه در مقاطع مختلف تاریخی نشان داده که حاضر است از پرونده ایران به‌عنوان ابزاری در چانه‌زنی با غرب استفاده کند. چین نیز اگرچه شریک مهم اقتصادی ایران است، اما همزمان روابط گسترده‌ای با کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس و حتی غرب دارد. پکن تلاش می‌کند سیاستی متوازن در خاورمیانه دنبال کند و بعید است منافع کلان اقتصادی خود را به‌خاطر ایران به خطر بیندازد. بنابراین، جهان چندقطبی می‌تواند برای ایران هم فرصت ایجاد کند و هم خطر وابستگی‌های جدید را به‌همراه داشته باشد. نکته مهم دیگر آن است که در جهان جدید، قدرت صرفاً با ابزار نظامی تعریف نمی‌شود. اقتصاد، فناوری، سرمایه‌گذاری، قدرت مالی و توانایی اتصال به زنجیره‌های جهانی تولید، عناصر اصلی قدرت در قرن بیست‌ویکم‌اند. کشوری که از اقتصاد ضعیف، تورم مزمن، کاهش سرمایه‌گذاری و محدودیت در تعاملات مالی بین‌المللی رنج می‌برد، حتی اگر موقعیت ژئوپلیتیک ممتازی داشته باشد، نمی‌تواند از ظرفیت‌های نظم چندقطبی بهره کامل ببرد. تجربه بسیاری از کشورها نشان می‌دهد که ژئوپلیتیک بدون پشتوانه اقتصادی پایدار نمی‌ماند. در واقع، مهم‌ترین چالش ایران در جهان چندقطبی نه صرفاً سیاست خارجی، بلکه نسبت میان دیپلماسی و اقتصاد است. سیاست خارجی زمانی می‌تواند قدرت تولید کند که با توسعه اقتصادی، ثبات مالی و افزایش ظرفیت تولید ملی همراه باشد. بدون اقتصاد رقابتی، حتی بهترین فرصت‌های ژئوپلیتیک نیز به مزیت پایدار تبدیل نخواهند شد. ایران اگر بخواهد در نظم جدید جهانی بازیگری مؤثر باشد، ناگزیر است میان سیاست منطقه‌ای، تعامل بین‌المللی و بازسازی اقتصادی تعادل ایجاد کند.

از سوی دیگر، یکی از خطرات مهم جهان چندقطبی، افزایش رقابت‌های ژئوپلیتیک و شکل‌گیری بلوک‌بندی‌های جدید است. در دوران جنگ سرد، بسیاری از کشورها به میدان رقابت قدرت‌های بزرگ تبدیل شدند و هزینه‌های سنگینی پرداختند. امروز نیز خطر تکرار چنین وضعیتی وجود دارد. رقابت آمریکا و چین، تنش روسیه و غرب، بحران اوکراین و درگیری‌های خاورمیانه، همگی نشانه آن‌اند که جهان جدید الزاماً آرام‌تر از گذشته نیست. در چنین فضایی، کشورهایی که نتوانند سیاست خارجی متوازن و منعطف طراحی کنند، ممکن است به بخشی از رقابت قدرت‌های بزرگ تبدیل شوند، نه بازیگری مستقل در آن. برای ایران، هنر اصلی در چنین شرایطی، حفظ موازنه است. نه وابستگی کامل به شرق می‌تواند راه‌حل بلندمدت باشد و نه تقابل دائمی با غرب. سیاست خارجی موفق در جهان چندقطبی، سیاستی است که بتواند با حفظ استقلال، از همه ظرفیت‌های بین‌المللی بهره بگیرد. بسیاری از قدرت‌های نوظهور جهان دقیقاً بر همین اساس عمل می‌کنند. هند، ترکیه، عربستان سعودی و حتی برخی کشورهای جنوب شرق آسیا تلاش می‌کنند همزمان با قدرت‌های مختلف همکاری کنند، بدون آنکه خود را به یک بلوک خاص محدود کنند. این همان چیزی است که در ادبیات روابط بین‌الملل از آن به‌عنوان موازنه‌گری هوشمند یاد می‌شود. ایران نیز اگر بخواهد از فرصت‌های نظم جدید استفاده کند، نیازمند نوعی بازتعریف در دیپلماسی خود است. دیپلماسی در جهان چندقطبی دیگر صرفاً بر مبنای ائتلاف‌های ایدئولوژیک عمل نمی‌کند، بلکه بیش از هر چیز بر منافع اقتصادی، اتصال منطقه‌ای، تجارت، فناوری و انعطاف سیاسی استوار است. موفقیت در چنین جهانی نیازمند دستگاه دیپلماسی فعال، اقتصاد رقابتی و کاهش تنش‌های پرهزینه است. در غیر این صورت، حتی اگر نظم جهانی تغییر کند، موقعیت ایران تغییر اساسی نخواهد کرد. نکته دیگری که نباید نادیده گرفته شود، مسئله اعتماد بین‌المللی است. سرمایه‌گذاری خارجی، مشارکت اقتصادی و همکاری بلندمدت نیازمند ثبات و پیش‌بینی‌پذیری است. کشوری که دائماً در معرض تنش، تحریم یا بحران‌های امنیتی قرار دارد، به‌سختی می‌تواند از ظرفیت‌های اقتصاد جهانی بهره‌مند شود. از همین رو، دیپلماسی در جهان چندقطبی صرفاً به‌معنای یافتن متحدان جدید نیست، بلکه به‌معنای کاهش هزینه‌های سیاسی و افزایش قابلیت همکاری بین‌المللی نیز هست. جهان چندقطبی برای ایران نه یک تهدید مطلق است و نه یک فرصت تضمین‌شده. این تحول بیش از هر چیز یک امکان است؛ امکانی که نحوه استفاده از آن به کیفیت حکمرانی، قدرت اقتصادی و عقلانیت دیپلماتیک بستگی دارد. و سیاست گزاران باید بتواند میان شرق و غرب، میان امنیت و اقتصاد، و میان ایدئولوژی و منافع ملی توازن ایجاد کنند، نظم جدید جهانی می‌تواند فرصت‌هایی کم‌سابقه برای افزایش نقش منطقه‌ای و بین‌المللی کشور فراهم کند. اما اگر سیاست خارجی صرفاً به واکنش‌های مقطعی یا وابستگی به یک بلوک خاص محدود شود، جهان چندقطبی ممکن است به تله‌ای ژئوپلیتیک تبدیل شود که هزینه‌های آن از گذشته نیز بیشتر باشد.

خوانشی از مکالمه رکیک ترامپ

بروز شکاف‌ در منافع ملی یا ظهور اختلاف در منافع فردی؟

ما یتیمان خیابان کشوردوست

کوروش شجاعی 

امامی که بود، امامی که هست

مجتبی خاتونی

راستش را بخواهید، هیچ وقت متوجه حجم و عمق آن داغ نشدم. ۱۴ خرداد برای بسیاری از هم‌نسل‌های من و جوان‌ترها، یک تاریخ تکرارشونده بود که با هر خاستگاه فکری و سیاسی، با هر زاویه‌ای نسبت به آن مرد آسمانی، درجاتی از تلنگر و یادآوری را به همراه داشت؛ که خمینی که بود و چه کرد؟ درست در روزهایی که تلویزیون‌های جهنمی با بودجه‌های میلیون دلاری و با ادعای مضحک آگاهی‌بخشی به مردم ایران آن هم از خزانه سلطنت بریتانیا، پنتاگون، سیا و موساد، مثل قارچ‌های سمی مشغول پاشیدن خاک به چهره خورشید بودند، او می‌درخشید و دل‌ها را متوجه خود می‌کرد. به همان درخشش که در سال ۱۳۴۲ ملتی را از خواب نوشین بامداد رحیل بیدار کرد تا در بین‌الطلوعین انقلاب، بذر استقلال را نهادینه کند در این خاک خدایی و شد آنچه شد... .
امسال اما موضوع متفاوت است. ما دوباره خمینی را از دست داده‌ایم و چقدر خمینی بود خامنه‌ای! آن گاه که هر سال در چنین روزی، گوش جهانیان را به نوا و چشم جهانیان را به نور حقیقت نوازش می‌داد که او ذوب در خمینی بود و ما شیدای او و که بود خمینی که دلباخته‌ای چون خامنه‌ای داشت؟
لعنت به دنیایی که برای توصیف این خوبان، راهی جز استفاده از فعل ماضی باقی نگذاشته؛ اما نه. نور خمینی خیلی چیزها را تغییر داده است. آن بذرهای مبارک که به دستان خمینی کبیر، کشتزار عزت و استقلال ایران را احیا کرد، در دستان خامنه‌ای شهید، پایه‌های قدرت و صلابت شد و یک سیلی محکم زیر گوش شیطان!
شاید این روزها؛ آنجا که یک نوجوان غیور و عزیز ایرانی، مسئولان را به از سرگیری نبرد با دشمن متجاوز فرا می‌خواند، آنگاه که هر خباثت شیطان و بردگانش در منطقه، با زبان موشک و آتش پاسخ داده می‌شود، همه چیز عادی به نظر برسد؛ اما اتفاقاً همه چیز غیر عادی است. این غیر عادی است که به ایران عزیز حمله شود؛ اما پاره‌ای از تن مام میهن جدا نشود. این غیر عادی است که ما در میانه جنگی فراگیر با دشمن بشریت، افکار عمومی جهانیان را پشت خود ببینیم. این غیر عادی است اصولاً که پنجه در پنجه دشمن متجاوز باشیم.
بله! هیچ چیز عادی نیست و این موقعیت ویژه، این نقش استثنایی در تاریخ معاصر بشر را امام سید روح الله موسوی خمینی برای ما مردم و سرزمین ایران به هنرمندی و ظرافت نگاشت و خلف صالحش، آن فقیه شهید عالم و نواندیش؛ امام سید علی حسینی خامنه‌ای، به زیباترین شکل ممکن روی صحنه این نمایش آخرالزمانی برد و اینک، خمینی بار دیگر در خامنه‌ای حلول کرده و یادگار این نور امتدادیافته، این بار گران بر دوش گرفته تا صحنه‌آرایی کند برای یک پایان‌بندی درخشان؛ آنجا که افلاکیان به نظاره نشسته و قرار است انسان شانه‌های شیطان را با خاک آشنا کند؛ باذن الله تعالی... .

آزاده لرستانی

گاهی یک جمله کوتاه، از ده‌ها گزارش اطلاعاتی و صدها صفحه تحلیل سیاسی گویاتر است. چند روز پیش «ماريو نوفل» تحلیلگر شناخته‌شــــده مسائل بین‌الملل در واکنش به تحولات اخیر غرب آسیا نوشت: «مهم‌ترین خبر امروز تهدید اسرائیل به بمباران بیروت یا توقف مذاکرات از سوی ایران نیست؛ مهم‌ترین خبر این است که ایران تهدید کرده در صورت بمباران بیروت، اسرائیل را هدف قرار خواهد داد. 
این، نمایی از نظم نوین خاورمیانه است». جدا از اینکه نویسنده این جمله چه دیدگاه سیاسی‌ای دارد، یک واقعیت را نمی‌توان نادیده گرفت؛ اینکه در غرب آسیای امروز، معادلات دیگر مانند گذشته نوشته نمی‌شود. روزگاری خبر اصلی این بود که یک قدرت خارجی تصمیم گرفته به کشوری حمله کند اما امروز خبر اصلی این است که قدرتی در منطقه وجود دارد که می‌تواند آن تصمیم را تغییر دهد.
این همان نقطه‌ای است که باید درباره ایران سخن گفت، چرا که ایران امروز محصول یک شب، یک دولت یا یک حادثه نیست. پشت این جایگاه، ۵ دهه مقاومت در برابر فشارهای سیاسی، اقتصادی و امنیتی قرار دارد. کشوری که از نخستین روزهای پیروزی انقلاب اسلامی خود با جنگ، تحریم، ترور، محاصره اقتصادی و انواع فشارهای بین‌المللی مواجه شد اما نه‌تنها از صحنه حذف نشد، بلکه به یکی از تعیین‌کننده‌ترین بازیگران منطقه تبدیل شد. نکته مهم این است که قدرت ایران از جنس قدرت بسیاری از کشورهای مدعی جهان نیست. 
تاریخ معاصر را که ورق بزنیم، ردپای لشکرکشی‌ها، اشغال سرزمین‌ها و جنگ‌های تحمیلی قدرت‌های بزرگ را در گوشه و کنار جهان می‌بینیم اما جمهوری اسلامی ایران در طول حیات خود آغازگر هیچ جنگی علیه هیچ کشوری نبوده است. حتی در جنگ تحمیلی ۸ ساله نیز این ایران بود که مورد تجاوز قرار گرفت و از تمامیت ارضی خود دفاع کرد. این تفاوت کوچکی نیست. جهان با پدیده‌ای مواجه است که همزمان هم قدرت تولید کرده و هم از تجاوزگری پرهیز کرده است.
ایران اسلامی از یک سو بر اصل صلح، گفت‌وگو و همزیستی تأکید می‌کند و از سوی دیگر نشان داده در برابر تهدید، منفعل نخواهد ماند. همین ویژگی امروز به بخش مهمی از معادلات بازدارندگی در منطقه تبدیل شده است. 
حمایت ایران از ملت فلسطین، لبنان و دیگر ملت‌های تحت فشار نیز در همین چارچوب قابل فهم است. 
جمهوری اسلامی خود را نسبت به سرنوشت مظلومان بی‌تفاوت نمی‌داند. جبهه مقاومت نیز در همین بستر شکل گرفته؛ جریانی که هدف آن تغییر موازنه به نفع ملت‌هایی است که سال‌ها قربانی اشغالگری، تروریسم و دخالت خارجی بوده‌اند.
البته نباید فراموش کرد این نقش‌آفرینی در حالی است که ایران زیر سنگین‌ترین رژیم‌ تحریمی تاریخ قرار داشته است. بسیاری تصور می‌کردند تحریم‌ها جمهوری اسلامی را به کشوری منزوی و وابسته تبدیل خواهد کرد اما نتیجه معکوس شد. ایران اسلامی در بسیاری از حوزه‌های راهبردی به خودکفایی رسید و توانست ظرفیت‌های علمی، صنعتی و دفاعی خود را گسترش دهد.
نمونه روشن این واقعیت را می‌توان در جنگ‌های ۱۲ روزه و ۴۰ روزه مشاهده کرد؛ جایی که جمهوری اسلامی تصویری متفاوت از توان بازدارندگی خود به نمایش گذاشت. در آن روزها نه‌تنها مردم منطقه، بلکه بسیاری از ناظران جهان دریافتند ایران دیگر یک بازیگر منطقه‌ای نیست، بلکه قدرتی است که می‌تواند بر محاسبات امنیتی و سیاسی بازیگران جهانی اثر بگذارد. 
امروز اگر تحلیلگری از «نظم نوین غرب آسیا» سخن می‌گوید، دلیلش فقط افزایش قدرت نظامی ایران نیست، دلیل اصلی این است که هیچ طرح امنیتی، سیاسی یا اقتصادی مهمی در غرب آسیا بدون در نظر گرفتن جایگاه ایران قابلیت تحقق ندارد. در واقع ایران از موقعیت یک موضوع در معادلات منطقه به موقعیت یک بازیگر تعیین‌کننده رسیده است. 
شاید به همین دلیل باشد که برخی هنوز از روی عادت، ایران را با معیارهای دهه‌های گذشته تحلیل می‌کنند اما واقعیت منطقه چیز دیگری را فریاد می‌زند. واقعیت این است کشوری که از زیر آوار جنگ، تحریم و فشار عبور کرده، استقلال خود را حفظ کرده، از ملت‌های مظلوم حمایت کرده و همزمان به یکی از ارکان ثبات و بازدارندگی منطقه تبدیل شده، دیگر یک کشور عادی نیست. 
بنابراین جهان اگر به دنبال فهم نظم جدید غرب آسیاست، باید ایران را از دریچه واقعیت‌های میدانی ببیند؛ واقعیت‌هایی که هر روز بیش از گذشته نشان می‌دهد بدون ایران، معادلات منطقه ناقص است و بدون درک جایگاه ایران، فهم آینده غرب آسیا ممکن نخواهد بود. این همان ایرانی است که بسیاری از ملت‌ها به آن احترام می‌گذارند؛ ایرانی که قدرت را در خدمت سلطه نمی‌خواهد، بلکه آن را سپری برای استقلال، امنیت و دفاع از مظلومان می‌داند.