راز آرامش در دل سختی‌ها

شاید به توان ادعا کرد که آرامش و آسوده زیستن گمشده این روز‌های جامعه بشری است. مسئله‌ای که بیشتر از آنکه در بیرون از ذهن آدمی و در میان مادیات باشد در درون انسان و در میان ذهن و قلب انسان جاری است؛ بنابراین می‌توان گفت که آسوده زیستن بیش از آنکه به فراهم بودن امکانات بیرونی وابسته باشد، به نحوه دیدن و تفسیر ما از زندگی گره خورده است. یکی از لوازم مهم این آسودگی، تمرین «ندیدن بدی‌ها» به معنای نادیده گرفتن آگاهانه حواشی فرساینده، خطا‌های جزئی دیگران و تلخی‌هایی است که سودی در بازگویی و نشخوارشان نیست. انسانی که مدام چشمش به کاستی‌ها و لغزش‌هاست، آرامش را به دست خود قربانی می‌کند. گاهی گذشتن از برخی بدی‌ها، نه نشانه‌ی سادگی، بلکه علامت بلوغ روانی و قدرت درونی است؛ قدرتی که اجازه نمی‌دهد هر ناملایمتی تعادل روح را برهم بزند.

مثبت‌بینی نه به معنای انکار واقعیت، بلکه هنر دیدن جنبه‌های روشن در دل واقعیت‌های پیچیده است. مثبت‌بینی کمک می‌کند انسان به جای تمرکز افراطی بر آن‌چه ندارد یا آنچه از دست رفته، ظرفیت‌ها، فرصت‌ها و داشته‌هایش را ببیند و از آنها نیرو بگیرد. چنین نگاهی، امید را زنده نگه می‌دارد و زندگی را از میدان فرسایش روانی به عرصه رشد و معنا تبدیل می‌کند

اینکه امام علی (ع) می‌فرماید: «أَغْضِ عَلَى الْقَذَى وَ الْأَلَمِ، تَرْضَ أَبَداً؛ بر آزار‌ها و رنج‌ها چشم بپوش، تا همیشه خشنود باشی.» از این رو است که بخش بزرگی از ناآرامی‌های انسان نه از خود درد، بلکه از توقف ذهن بر آن و بزرگ‌کردنش پدید می‌آید.

مسلم است که این حدیث، دعوت به بی‌حسی یا انفعال نمی‌کند بلکه به ما آموزش یک انتخاب هوشمندانه را می‌دهد «اغضاء» یعنی آگاهانه دیدن و آگاهانه گذشتن؛ یعنی انسان بدی را می‌شناسد، اما اسیر آن نمی‌شود. چنین نگاهی، همان مثبت‌بینی عاقلانه‌ای است که امام علی (ع) به آن رهنمون می‌شود؛ مثبت‌بینی‌ای که از دل واقعیت عبور می‌کند و به آرامش می‌رسد. رضایت همیشگی، محصول همین مهارت است: مهارت سبک‌کردن بار دل با نادیده گرفتن آنچه ارزش فرسودن روح را ندارد.

در کنار آن، امام علی (ع) در بیانی دیگر می‌فرماید: «مَنْ لَمْ یُنْجِهِ الصَّبْرُ، أَهْلَکَهُ الْجَزَعُ؛ کسی که صبر او را نجات ندهد، بی‌تابی و جزع او را به هلاکت می‌کشاند.» این کلام، ادامه‌ی همان منطق آرام‌زیستی است که در چشم‌پوشی از آزار‌ها مطرح شد. صبر در منطق علوی، تحمل منفعلانه نیست، بلکه ایستادگی آگاهانه در برابر فشارهاست. انسانی که صبر را کنار می‌گذارد، به جزع پناه می‌برد؛ و جزع، پیش از آنکه مشکل را حل کند، روح انسان را فرسوده و عقل را از تدبیر تهی می‌کند. در کنار «اغضاء» از بدی‌ها، صبر حلقه مکمل آرامش است؛ چرا که ندیدن برخی تلخی‌ها بدون صبر، دوام نمی‌آورد. جزع، درد را چند برابر و انسان را از مسیر رضایت خارج می‌کند، اما صبر نگاه را متعادل و دل را استوار نگه می‌دارد. در مکتب امام علی (علیه‌السلام)، آسوده زیستن نتیجه کنار هم قرار گرفتن این فضیلت‌هاست: چشم‌پوشی خردمندانه، صبر سنجیده و پرهیز از واکنش‌های شتاب‌زده.