روایت یک صعود

پیروزی انقلاب اسلامی ایران در سال ۱۳۵۷ تنها یک تحول سیاسی نبود؛ بلکه نقطه آغاز یک دگرگونی عمیق در هندسه علمی و فناورانه کشور به‌شمار می‌رود. انقلابی که در زمانی به ثمر نشست که ایران پیش از آن، با وجود برخورداری از دانشگاه‌ها و مراکز آموزشی، در عمل وابسته به خارج و فاقد قدرت تولید دانش راهبردی بود. چهار دهه پس از آن تحول تاریخی، ایران امروز به منزله یکی از بازیگران فعال عرصه علم و فناوری در منطقه و جهان شناخته می‌شود؛ آن هم در حالی که شدیدترین تحریم‌ها و محدودیت‌های بین‌المللی علیه آن اعمال شده است.

بررسی شاخص‌های علم‌سنجی جهانی نشان می‌دهد جمهوری اسلامی ایران طی دو دهه اخیر، رشدی شتابان در تولید علم تجربه کرده است. توسعه کمی و کیفی دانشگاه‌ها، گسترش تحصیلات تکمیلی، افزایش تعداد پژوهشگران و شکل‌گیری مراکز تحقیقاتی تخصصی، ایران را از یک کشور آموزش‌محور وابسته، به نظامی دانش‌محور و پژوهش‌محور سوق داده است. امروز ایران در حوزه‌هایی، چون مهندسی، شیمی، علوم پایه، پزشکی و فناوری‌های نوظهور، جایگاهی تثبیت‌شده در سطح منطقه دارد.

یکی از جلوه‌های برجسته این پیشرفت، فناوری هسته‌ای صلح‌آمیز است. دستیابی به چرخه کامل سوخت هسته‌ای، تولید رادیوداروها، کاربرد فناوری هسته‌ای در درمان سرطان و کشاورزی، ایران را در زمره معدود کشور‌هایی قرار داده که توانسته‌اند این دانش پیچیده و راهبردی را به‌صورت بومی توسعه دهند. اهمیت این دستاورد زمانی دوچندان می‌شود که بدانیم این مسیر در سایه فشار‌ها و محدودیت‌های کم‌سابقه طی شده است.

در حوزه پزشکی و سلامت نیز انقلاب اسلامی زمینه‌ساز جهشی بزرگ بوده است. پیشرفت در پیوند اعضا، درمان ناباروری، تولید دارو‌های پیشرفته و واکسن‌ها، و همچنین تبدیل ایران به قطب درمانی منطقه، نشان می‌دهد سرمایه‌گذاری بر نیروی انسانی متخصص، ثمرات راهبردی به‌دنبال داشته است. امروز بسیاری از خدمات درمانی که پیشتر تنها در کشور‌های پیشرفته ارائه می‌شد، در داخل کشور و با دانش بومی انجام می‌شود.

نانو‌فناوری به منزله یکی از نماد‌های اقتدار علمی ایران پس از انقلاب شناخته می‌شود. جمهوری اسلامی ایران با برنامه‌ریزی هدفمند، توانسته است در تولید مقالات علمی و محصولات نانویی، جایگاهی قابل توجه در سطح جهانی به‌دست آورد. کاربرد این فناوری در صنایع گوناگون، از پزشکی و انرژی تا محیط زیست، نقش مهمی در حل مسائل راهبردی کشور ایفا می‌کند.

در عرصه فضایی و هوافضا نیز ایران مسیر دشوار، اما افتخارآمیزی را پیموده است. طراحی و ساخت ماهواره‌ها، پرتابگر‌های بومی و سامانه‌های مرتبط، گواهی روشن بر بلوغ علمی و مهندسی کشور است؛ حوزه‌ای که همواره در انحصار قدرت‌های بزرگ قرار داشته و دستیابی به آن، نشان‌دهنده سطح بالای دانش بومی است.

وجه تمایز پیشرفت علمی ایران پس از انقلاب، تکیه بر الگوی توسعه درون‌زاست؛ الگویی که بر تربیت نیروی انسانی، خودباوری علمی و تبدیل تهدید تحریم به فرصت نوآوری استوار است. این مسیر، علم و فناوری را به یکی از پایه‌های اصلی قدرت ملی جمهوری اسلامی ایران تبدیل کرده است.

در مجموع، تجربه بیش از چهار دهه پس از انقلاب نشان می‌دهد ایران نه‌تنها در برابر فشار‌ها متوقف نشده، بلکه با اتکا به دانش بومی، مسیر پیشرفت علمی و فناوری را با صلابت ادامه داده است؛ مسیری که آینده اقتدار ملی را تضمین می‌کند.