ضیافت واژه‌ها

کتاب‌خوانی در ماه رمضان، سنتی است که می‌تواند به «تلاوت جان» منجر شود. رمان‌ها و داستان‌ها به ما یادآوری می‌کنند که ایمان، تنها در سجاده خلاصه نمی‌شود، بلکه در بطن روابط انسانی، بخشش‌ها و صبوری‌های روزمره جریان دارد. امسال در کنار کتاب‌های ادعیه، اجازه دهید یک رمان با درون‌مایه‌ای معنوی، هم‌سفره افطار شما باشد؛ چرا که گاهی یک داستان خوب، می‌تواند کوتاه‌ترین مسیر برای تجربه درک حقیقت باشد.

ماه مبارک رمضان تنها یک تقویم عبادی نیست؛ بلکه یک «زیست‌جهان» منحصر‌به‌فرد است که با خود تغییراتی در ضرباهنگ زندگی، روابط اجتماعی و خلوت درونی آدم‌ها به همراه می‌آورد. نویسندگان بسیاری در ایران و جهان تلاش کرده‌اند این حال‌وهوا را از لای کتاب‌های مذهبی و متون مقدس، به میان سطور داستان‌ها و رمان‌ها بیاورند. در این گزارش، شاخص‌ترین آثار داستانی را بررسی کرده‌ایم که یا مستقیماً به موضوع رمضان پرداخته‌اند یا حال‌وهوای معنوی آنها، بهترین همدم برای لحظات افطار و سحر خوانندگان است.

از کوچه‌های تاریخ تا متن معاصر

ادبیات داستانی ایران در دهه‌های اخیر پیوندی ناگسستنی با مفاهیم دینی برقرار کرده است؛ اما نوشتن از رمضان در قالب داستان، ظرافتی دوچندان می‌طلبد تا از ورطه شعارزدگی دور بماند. یکی از آثاری که در سال‌های اخیر مورد توجه قرار گرفته، رمان «حاء. سین. نون» نوشته سیدعلی شجاعی است. اگرچه محوریت این رمان زندگی امام حسن مجتبی (ع) است، اما از آنجا که بخش مهمی از مناسبات مذهبی ماه رمضان با نام مبارک کریم اهل‌بیت و شب‌های قدر گره خورده، خواندن این اثر با نثر شاعرانه و رفت‌وبرگشت‌های تاریخی‌اش، تجربه‌ای عمیق از تأمل را برای مخاطب فراهم می‌کند. نویسنده در این کتاب با بازسازی فضای مدینه و کوفه، صلح امام را نه به منزله یک انفعال، بلکه به عنوان یک استراتژی معنوی و انسانی ترسیم می‌کند که با روح صلح‌جوی ماه رمضان همخوانی دارد.

رمان «نخل و نارنج» نوشته وحید یامین‌پور هم از آثاری است که در فضای تاریخ معاصر می‌گذرد. این رمان روایتی داستانی از زندگی شیخ فضل‌الله نوری است. فضای مذهبی و معنوی داستان و تأکید آن بر ایمان، باور و استقامت، باعث شده است که مطالعه آن در ایام مذهبی، از جمله ماه رمضان مورد توجه قرار گیرد.

در حوزه داستان‌های کوتاه‌تر و مجموعه‌های روایی، کتاب «رمضان در فرهنگ مردم» اگرچه در دسته پژوهش‌های مردم‌شناختی قرار می‌گیرد، اما به دلیل روایت‌های داستانی از آداب و رسوم مناطق گوناگون ایران (از کردستان تا فارس و گیلان)، منبعی بی‌نظیر برای درک «قصه زندگی» ایرانیان در این ماه است. خواندن از «سحری‌خوانی‌ها» و «افطار‌های دست‌جمعی» در قالب خرده‌روایت، لذتی دوچندان به مخاطب می‌بخشد.

رمضان موضوعی فرامرزی است. نویسندگان مسلمان در سراسر جهان، از دریچه رمان به چالش‌های هویت، ایمان و خانواده در این ماه پرداخته‌اند. یکی از کتاب‌هایی که در سطح بین‌المللی با استقبال روبه‌رو شده و برای مخاطب فارسی‌زبان نیز می‌تواند جذاب باشد (و در سال‌های اخیر ترجمه‌هایی از آثار مشابه آن دیده شده)، رمان «عشق از الف تا ی» نوشته ساجده علی است. این رمان اگرچه در فضای ادبیات جوانان می‌گذرد، به خوبی نشان می‌دهد چگونه مناسکی مثل روزه گرفتن در جوامع غربی به پلی برای درک متقابل و صبوری تبدیل می‌شود. ساجده علی، نویسنده مسلمان ساکن کانادا همچنین کتاب دیگری با عنوان «ماه رمضان» دارد که البته به زبان انگلیسی است. این کتاب مجموعه‌ای از داستان‌های کوتاه نوجوانانه درباره عید فطر و تجربه‌های مسلمانان در کشور‌های مختلف است.

در کنار آثاری که به طور مستقیم به مضامین مذهبی توجه داشته‌اند، برخی رمان‌ها به دلیل «اتمسفر معنوی» برای مطالعه در این ماه پیشنهاد می‌شوند. رمان «رؤیای نیمه‌شب» نوشته مظفر سالاری، نمونه موفقی از یک داستان عاشقانه با پس‌زمینه مذهبی است که در شهر حله می‌گذرد. کشمکش میان عشق و عقیده در این داستان، مخاطب را به فکر فرو می‌برد و با روحیه خودسازی در رمضان همسو است.

اگر به دنبال داستانی هستید که کوتاه‌تر باشد و بتوان آن را در فاصله افطار تا سحر تمام کرد، مجموعه داستان «داستان راستان» اثر شهید مطهری همچنان یک کلاسیک بی‌رقیب است. این کتاب با بازنویسی ساده و جذاب وقایع تاریخی و اخلاقی، مفاهیمی همچون ایثار، صبر و حق‌الناس را در قالب قصه بیان می‌کند؛ مفاهیمی که هسته اصلی ماه مبارک رمضان را تشکیل می‌دهند.