* اعلامیه جهانی حقوق بشر پایه فعالیتهای یونسکو هم هست؟
** اعلامیه جهانی حقوق بشر در مجمع عمومی سازمان ملل متحد در تاریخ دهم دسامبر 1948 به تصویب رسید و به تبع آن یونسکو هم این اعلامیه را در سال 1949 در کنفرانس عمومی خود، به اتفاق آرا تصویب کرد. آیا این تصویب تعهدی را نیز برای عملکردهای سالانه یونسکو پدید آورد بله پس از تصویب قرار بر این شد که به موازات برنامههای سازمان ملل یونسکو هم متعهد به اجرای مفاد این اعلامیه باشد.
* در این صورت قضاوت شما از عملکرد یونسکو در این محور چگونه است؟
** اگر بخواهیم از روی انصاف قضاوت کنیم باید بگوییم یونسکو در طول 55 سال گذشته صمیمانه کوشش کرده است تا در تمام موارد عملکرد خود را با مبانی مندرج در بیانیه جهانی حقوق بشر انطباق دهد.
* مشخصا چه جنبههایی؟
** به عنوان مثال در دهه 60 رنه مائو مدیر کل وقت یونسکو از یک استاد معروف فلسفه به نام خان ژان هرش از دانشگاه ژنو دعوت کرد تا با بررسی فرهنگهای مختلف در جهان معنا و مفهومی را که در عمق هر فرهنگی درباره حقوق بشر وجود دارد نشان دهد.
* هدف از این کار چه بود؟
** این که جهانیان متوجه شوند حقوق بشر به لحاظ بنیادی منحصرا از تمدن غرب ناشی نشده است و در تمام فرهنگها ریشه دارد.
* چه عاملی باعث شد تا یونسکو به این کار اقدام کند؟
** یونسکو ایجاد شده بود برای صلح و برای از میان برداشتن موانع فکری و ذهنی صلح اقدام کند. بنابراین با توجه به موقعیت زمانی تشکیل یونسکو یعنی پس از جنگ جهانی دوم اولین مساله مهم برای یونسکو، مساله نژادی بود که از زمان هیتلر ایجاد شده بود. آنچه هیتلر انجام داده بود دقیقا مخالف با ایدئولوژی انقلاب فرانسه و دموکراسیهای غربی بود که در آنها همه از نظر نژاد با هم برابرند. به این جهات اولین کار علمی برای یونسکو مبارزه با افکار نژادپرستانه بر مبنای حقوق بشر بود.
به همین جهت علمای انسانشناسی مردمشناسی، جامعهشناسی و فلاسفه را در سالهای اول برای اثبات پوچ بودن اختلاف نژاد در تئوریهای مختلف دعوت به کار کرد. تاسیس حاصل بررسی را از اینجا به دیگر نقاط جهان یعنی اروپا، آفریقا، آسیا و آمریکا که خود در رفتار با سیاهان تبعیض قائل میشدند گسترش دهد.
* این اقدامات نتیجهبخش بود؟
** اقدامات یونسکو بسیار مفصل و نتیجهبخش بود از جمله سلسله کتابهایی تحت عنوان "مساله نژادی در برابر علوم امروزی" توسط این سازمان منتشر شد که بسیار آموزنده بود.
* یونسکو در زمینه ریشههای حقوق بشر در فرهنگهای مختلف نیز بحثها و سمینارهایی را ترتیب داده بود نتیجه آنها چه شد؟
** یونسکو به این تعریف دست یافت که حقوق بشر ریشه در تمدنها و فرهنگهای مختلف دارد و تنها در تمدن غرب ریشه ندارد. یونسکو این تعریف ارزنده را به زبانهای مختلف با عناوینی همچون "حق انسان بودن" منتشر کرد.
* سمینارها و بحثهای یونسکو بر مبنای حقوق بشر، آیا موارد دیگری را هم در بر میگرفت؟
** بله یونسکو درباره دموکراسی چندین سمینار با حضور فلاسفه جامعهشناسان حقوقدانها و علمای علم سیاست تشکیل داد و هر بار نتیجه این جلسات را به صورت کتبی تحت عنوان "فلسفه دموکراسی"، "فلسفه دموکراسی در جهان امروز"، "فرهنگ دموکراتیک چالشی برای مدارس ابتدایی و متوسطه جهان"، "مدارا به سوی صلح" و دهها کتاب دیگر که همه نتیجه سمینارهای بینالمللی است.
* فعالیتهای عملی یونسکو چگونه بود؟
** از ابتدای تاسیس یونسکو مبارزه با نژادپرستی در ردیف اول اولویتهای این سازمان بوده است. مثلا بیش از سی سال یونسکو بطور عملی پا به پای نلسون ماندلا با آپارتاید مستمر در آفریقای جنوبی مبارزه کرد بطوریکه اولیای آن کشور به اعتراض یونسکو را ترک کردند ولی با آغاز ریاست جمهوری نلسون ماندلا از سال 1990 این کشور دوباره به عضویت یونسکو درآمد.
* برگردیم به آغاز بحث که در زمینه فعالیتهای یونسکو در مورد حقوق بشر بود. اقدام عملی یونسکو در راستای مبارزه با تبعیض نژادی و نقض حقوق بشر چه بود؟
** یونسکو در زمینه مبارزه حقوق بشر و یا لااقل در زمینه افشای موارد نقض حقوق بشر اقدامات زیادی کرده است. مثلا یکی از اقدامات موثر یونسکو این است که کمیته اجرایی آن که هر 6 ماه یکبار تشکیل میشود، به شکلی تقریبا بدون سر و صدای "به منظور نرنجیدن کشورهای ناقض حقوق بشر" با آنها جلساتی تشکیل میدهد. این کمیته تاکنون توانسته است به بیش از سیصد تقاضای استاد و نویسنده در جهان رسیدگی کند موجب آزادی آنها را فراهم آورد و آنها را به کار خود برگرداند.
* از آنجا که یونسکو قوه اجرایی خاصی بخصوص در کشورهای ناقض حقوق بشر ندارد میتوانست اقدامات ملموستر دیگری انجام دهد؟
** یونسکو از حدود سی سال قبل در همین راستا جایزه آزادی بیان را اعطاء میکند. هیات داوران این جایزه از 22 نفر از نویسندگان و روزنامهنگاران و شخصیتهای شناخته شده تشکیل میشوند که هر سال به یک نفر که قربانی نقض حقوق بشر شده است جایزه میدهد. از سال 1997 تاکنون روزنامهنگارانی از چین کوبا سوریه، مکزیک، اسرائیل "به دلیل حمایت از فلسطین" زیمباوه، میانمار ـ خانم آنگ سان سوچی ـ و نیجریه را به خود اختصاص دادهاند.
روزنامهنگار چینی که این جایزه را به خود اختصاص داد زندانی بود به همین دلیل نماینده چین در یونسکو تهدید کرد که از این سازمان خارج خواهند شد اما یونسکو به این مساله ترتیب اثر نداد.
* از ایران تاکنون کسی کاندیدای دریافت این جایزه نشده؟
** دولت ایران قبلا آقای سعید حجاریان را کاندیدای دریافت این جایزه کرده بود اما یونسکو به این علت که این فرد عضو دولت بود با تقاضای ایران مخالفت کرد. یونسکو مدعی شد که اقدامات حجاریان قابل ستایش است اما شرایط احراز این جایزه را ندارد.