* دکتر محمودرضا امینی
ایالات متحده آمریکا در آخرین موج تحریمهایی که علیه کشورمان به اجرا گذاشت، هر گونه همکاری شرکتها و شخصیتهای حقوقی با صنایع نفت، گاز و پتروشیمی و بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران را ممنوع کرد. در واکنش به این اقدام، روسیه از این تحریمها که توسط کنگره ایالات متحده آمریکا علیه کشورمان اعمال شد، به شدت انتقاد کرد. در این شرایط، بررسی موضع روسیه در قبال جمهوری اسلامی ایران و فعالیتهایی که آمریکا علیه کشورمان انجام میدهد، برای درک بهتر وضع کنونی ضروری است.
برای فهم درست انتقاد روسیه به تحریمهای اعمالی علیه کشورمان به دو موضوع اساسی باید توجه داشته باشیم. اول، بررسی اجمالی روابط روسیه با کشورمان و دوم، تحولات اخیر خاورمیانه که طی آن، حمایت روسیه از جمهوری اسلامی ایران و سوریه افزایش یافته و در عین حال بر شدت ستیز میان روسیه و ایالات متحده افزوده شده است.
درباره موضوع اول باید گفت که این کشور پس از پیروزی انقلاب اسلامی در ایران و قطع کامل روابط کشورمان با ایالات متحده، به دنبال گسترش روابط همهجانبه از جمله مناسبات تجاری و سیاسی با کشورمان بوده است، تا بتواند از روابط تیره بین جمهوری اسلامی ایران و آمریکا بهرهبرداری لازم را به سود خود داشته باشد. به همین دلیل میتوان روابط روسیه با جمهوری اسلامی ایران را در چارچوب منفعتطلبی روسیه نیز تجزیه و تحلیل کرد. درباره موضوع دوم باید گفت روسیه و ایالات متحده به طور سنتی در عین همکاری، رقابت شدیدی در عرصه بینالملل داشته و دارند؛ بنابراین حضور ایالات متحده در خاورمیانه که به نوعی حیطه نفوذ گسترش یافته روسیه نیز محسوب میشود، برای این کشور، بدون قید و شرط پذیرفتنی نیست. با توجه به این شرایط، یک یارکشی اعلام نشده سیاسی در منطقه خاورمیانه به وجود آمد که براساس آن، حمایت از جمهوری اسلامی ایران و سوریه به منافع حیاتی روسیه بدل شد. از سوی دیگر، ایالات متحده نیز به حمایت از کشورهایی مانند قطر، عربستان و رژیم صهیونیستی در منطقه پرداخت.
بنابر آنچه توضیح داده شد، انتقاد روسیه از تحریمهای اعمالی آمریکا علیه جمهوری اسلامی ایران را در مرحله اول میتوان با توجه به رقابت روسیه و ایالات متحده در خاورمیانه ارزیابی کرد. از نظر سیاستمداران روس، در شرایطی که ایالات متحده به تحریمهای شدیدتر علیه جمهوری اسلامی ایران دست بزند و نتواند از آنها نتایج دلخواه خود را برای متوقف کردن برنامه صلحآمیز هستهای جمهوری اسلامی ایران بگیرد، به سمت اقدامات بعدی گام برمیدارد و تمامی این موارد، حضور گستردهتر آمریکا در خاورمیانه را به دنبال خواهد داشت که این وضعیت به سود روسیه نیست.
علاوه بر رقابت دیرینه روسیه و ایالات متحده که در موضعگیری این کشور در برابر تحریمهای اعمالی علیه جمهوری اسلامی ایران به وسیله آمریکا موثر بوده است، باید به منافع اقتصادی روسیه نیز اشاره کنیم. روسیه همانگونه که پیشتر گفتیم، سعی کرده است با حضور در بازارهای اقتصادی ایران و به ویژه در حوزه انرژی، به منافع اقتصادی خود در کشور ما جامه عمل بپوشد، بنابراین تحریم شرکتهایی که در حوزه انرژی با جمهوری اسلامی ایران داد و ستد میکنند، به ضرر روسیه است. در بیانیهای که وزارت خارجه روسیه منتشر کرد، تأکید شده است که ما از اقداماتی سخن میگوییم که ایران را محدود نمیکند، بلکه طرفهایی را که با شرکتها به ویژه در زمینه استخراج هیدروکربنها، حمل و نقل، پتروشیمی، امور مالی و بیمه همکاری میکنند، تحت تأثیر قرار میدهد. با توجه به این مسائل، میتوان مطمئن شد که روسیه نگران منافع اقتصادی خود در بازارهای انرژی ایران است و به همین دلیل به صراحت و شدت با تحریمهای جدید علیه جمهوری اسلامی ایران مخالفت میکند.
با توجه به ویژگیهای جمهوری اسلامی ایران که دارنده 17 درصد ذخایر گازی و 10/5 درصد ذخایر نفتی جهان است، فضای مناسبی برای سرمایهگذاری در کشورمان فراهم است. روسیه پس از پیروزی انقلاب اسلامی در ایران در حوزه انرژی همکاریهای گستردهای را با کشورمان داشته است. از آن جمله میتوان به نیروگاه اتمی بوشهر اشاره کرد که توسط روسها در ایران ساخته شد. همچنین روسیه همواره آمادگیاش را برای گسترش همکاری با جمهوری اسلامی ایران در حوزه انرژی اعلام کرده است.
احمد قلعهبانی، معاون وزیر نفت جمهوری اسلامی ایران نیز اخیراً از گسترش روابط دو کشور در عرصه انرژی خبر داد. بنابراین تحریمهای یکجانبه ایالات متحده که خارج از شورای امنیت علیه جمهوری اسلامی ایران وضع شده است، به روابط ایران و روسیه در عرصه انرژی ضربه میزند و به همین دلیل است که روسیه اقدام ایالات متحده برای تحریم جمهوری اسلامی ایران را، نه از طریق شورای امنیت، بلکه به صورت یکجانبه از سوی ایالات متحده، به نوعی دور زدن روسیه و نادیده گرفتن منافع این کشور در عرصه بینالمللی میداند که این موضوع نیز در تجزیه و تحلیل موضعگیری جهانی روسیه مقابل آمریکا، بسیار مهم است.