گروه اقتصادی ـ زینب صناعی: بازار ارز که در هفتههای اخیر با نوسانات مختلف همراه شد و قیمتها به میزان قابل تاملی با تغییر همراه شد، این تصور برای عموم مردم به وجود آمد که کسب و کار صادرکنندگان سکه شده است و در مجموع صادرات کشور افزایش چشمگیری را تجربه خواهد کرد؛ آمار گمرک ایران نیز حاکی از آن است که صادرات کشور بدون احتساب میعانات گازی و محصولات پتروشیمی در نیمه نخست امسال دست کم از نظر ارزشی رشد 29 درصدی را نسبت به مدت مشابه در سال قبل تجربه کرده است. ضمن این که ایران با وجود همه فشارهای غرب در شش ماه گذشته با 187 کشور دنیا روابط تجاری داشته است. اما صادرکنندگان اعتقاد دارند که رشد ارزش دلار در ایران تاثیرات منفی هم روی فعالیت آنها داشته است. با توجه به این که حلقه قبل از صادرات، بخش تولید است و تولیدکنندگان نیز از بابت نوسان نرخ ارز آسیبهایی دیدهاند، طبیعی به نظر میرسد که مشکلات حلقه تولید به بخش صادرات نیز منتقل شود. از سوی دیگر صادرکنندگان کشور با محدودیتهای بینالمللی نیز مواجه شدهاند که این وضع باعث شد تا بازاریابی و نقل و انتقالات مالی آنها دشوارتر از گذشته شود. افزایش هزینهها در بخش تولید و توزیع و بالا رفتن قیمت تمام شده نیز از دیگر مشکلاتی هستند که حوزه صادرات کشور با آن مواجه است.
سهم 8/43 درصدی صادرات از تجارت کشور
اما با وجود همه این مشکلات، نگاهی به آمار صادرات کشور در نیمه نخست 1391 نشان میدهد که صادرات واقعا غیر نفتی کشور (بدون احتساب میعانات گازی و محصولات پتروشیمی) در این مدت از نظر وزنی و ارزشی به ترتیب 10 و 29 درصد افزایش یافته است. در این مدت بیش از 24 میلیون و 285 هزار تن انواع کالا به ارزش تقریبی 10 میلیارد و 280 میلیون دلار از کشور صادر شد. این رشد در حالی به دست آمد که صادرات کشور در دو حوزه میعانات گازی و محصولات پتروشیمی از نظر ارزشی به ترتیب 18 و 27 درصد با کاهش مواجه شد.
کل صادرات کشور در نیمه نخست امسال از نظر وزنی و ارزشی به ترتیب به 37 میلیون و 456 هزار تن و 20 میلیارد و 618 میلیون دلار رسید. این دو رقم نسبت به مدت مشابه در سال قبل به ترتیب 5/6 و 4 درصد کاهش یافتهاند. از سوی دیگر سهم صادرات کالاهای واقعا غیر نفتی از کل صادرات کشور در این مدت به 49/8 درصد یعنی حدود نیمی از کل صادرات رسید. همچنین مجموع حجم تجارت ایران نیز در نیمه نخست امسال بالغ بر 47 میلیارد و 101 میلیون دلار شد که سهم صادرات از این رقم به 43/8 درصد و سهم واردات به 56/2 درصد رسید. به این ترتیب میتوان نتیجه گرفت که تراز تجارت خارجی ایران در این مدت با کسری پنج میلیارد و 865 میلیون دلاری مواجه شد.
رابطه تجاری با 187 کشور دنیا
ایران در نیمه نخست 1391 بدون احتساب آمارهای مربوط به نفت، گاز و خدمات با 187 کشور دنیا تبادلات تجاری داشت که تراز بازرگانی خارجی کشور با 88 کشور منفی و با 90 کشور دیگر مثبت بود. عراق، افغانستان، هند، ترکمنستان و اندونزی پنج کشور طرف معامله ایران با بیشترین تراز تجاری مثبت در شش ماهه اول 1391 بودند. امارات، ترکیه، کره جنوبی، سوئیس و آلمان هم کشورهای طرف معامله ایران با بیشترین تراز تجاری منفی بودند. طی شش ماهه نخست 1391 متوسط قیمت هر تن کالای صادراتی با افزایش 4 درصدی نسبت به مدت مشابه در سال قبل به 389 یورو (معادل 495 دلار) رسید. اما بد نیست بدانیم در 10 کالای عمده صادراتی کشور در نیمه نخست سال جاری نام سه نماینده از گروه کالاهای واقعا غیر نفتی هم به چشم میخورد. این سه نماینده فلزات گرانبها، سنگ آهن و سیمان هستند. صادرات این سه بخش در مدت زمان یادشده به ترتیب معادل 529، 411 و 37 میلیون دلار اعلام شد. در نیمه نخست امسال صادرات ایران به کشورهای قاره آسیا از نظر وزنی و ارزشی به ترتیب به 30 میلیون و 807 هزار تن و 14 میلیارد و 841 میلیون دلار رسید. به ترتیب سهم آسیا از کل صادرات ایران در این مدت از وزنی به 95 درصد و از نظر ارزشی به 5/92 درصد رسید. سهم سایر قارهها از صادرات ایران نیز در مجموع کمتر از 10 درصد بود.
رشد 30 درصدی غیر نفتیها
وزیر صنعت، معدن و تجارت در آستانه 29 مهرماه، روز ملی صادرات با استناد به آمارهاری رسمی گفت: پیشبینی میشود مجموع ارزش صادرات غیر نفتی با احتساب میعانات گازی طی دولتهای نهم و دهم بالغ بر 250 میلیارد شود. مهدی غضنفری، با بیان این که کل صادرات غیر نفتی با احتساب میعانات گازی در پایان شش ماه نخست سال 91 با رشد 30 درصد، از 21 میلیارد دلار عبور کرده تصریح کرد: با توجه به پیشبینیهای صورت گرفته و رشدی که در ماههای اخیر در روند صادرات کالاهای غیر نفتی شاهد بودیم انتظار میرود این میزان در پایان امسال از مرز 50 میلیارد دلار گذر کند. وی با تاکید بر این که رشد 149 درصدی ارزش صادرات غیر نفتی فراتر از اهداف برنامه چهارم توسعه بوده، تصریح کرد: از ابتدای سال 84 تا پایان سال 90 بالغ بر 175 میلیارد دلار صادرات غیر نفتی (با احتساب میعانات گازی) محقق شده و رقم خدمات فنی و مهندسی صادر شده نیز حدود 20 میلیارد دلار بوده است. غضنفری ابراز امیدواری کرد: رقم 250 میلیارد دلار صادرات غیر نفتی در یک دوره هشت ساله (تا پایان دولت دهم) محقق شود که این امر نشان از کارنامه موفق دولت در این حوزه و به بار نشستن اقدامات انجام شده برای کاهش وابستگی به صادرات نفت دارد. وزیر صنعت معدن و تجارت افزود: رشد صادرات غیر نفتی در شرایطی محقق میشود که غرب با انواع تحریم و فشارهای ناجوانمردانه به اقتصاد ایران در تلاش است تا مانع تداوم تعاملات ایران با دیگر کشورهای جهان شود. وی افزود: در راستای اجرای احکام برنامه پنجم توسعه و جهتگیری دولت به سمت توسعه صادرات با ارزش افزوده و فناوری بالا و حمایت از صادرات محصولات تجاری تحت برند، شاخصهای برندسازی و فناوری در کالاهای صادراتی از ضریب ویژه در رتبهبندی شرکتها در سال جاری برخوردار بوده است.
تکنولوژیهای نوین، نیاز بازارهای صادراتی
امروزه فناوریهای پیشرفته بسترساز توسعه پایدار اقتصادی و استقلال در عرصههای مختلف است و با توجه به تاکیدات مقام معظم رهبری درباره تکیه بر ابزار علم و فناوری و تولید ثروت از علم، برنامهریزی برای تجاریسازی، تولید صادراتمحور، توسعه صادرات و برندسازی در حوزه دانش بنیان باید در اولویت دولتمردان باشد. همان طور که در برنامه پنجم توسعه بر تثبیت جایگاه دوم ایران و دستیابی به آستانه جایگاه اول علمی و فناوری در منطقه و تثبیت آن تا پایان برنامه تاکید شده است باید بتوانیم با استفاده از فناوریهای روز و حمایت از شرکتهای دارای فناوری بالا یا همان Hitech زمینههای رشد اقتصادی کشور را فراهم کرده و برای تحقق فرمایشات مقام معظم رهبری باید تمام تلاش خود را برای ساماندهی وضع تولید و عرضه کالاها و خدمات بخش دانشبنیان به بازارهای داخلی و جهانی به کار گیریم. از سوی دیگر نیازمند عزم ملی و تعامل مستمر و منسجم دستگاهها و نهادهای مرتبط نظیر کارگروه توسعه صادرات کشور، معاونت علمی و فناوری ریاست جمهوری، وزارتخانههای علوم، تحقیقات و فناوری، بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، ارتباطات و فناوری اطلاعات، نفت، جهاد کشاورزی و مجلس شورای اسلامی هستیم.
در حال حاضر صادرات محصولات فناورانه موجب تشدید رقابت جهانی، سودآوری بالا و در نتیجه قابلیت تسخیر بازار در صورت نوآور بودن و ایجاد وابستگی فناورانه سایر کشورها به محصول را فراهم میکند؛ بنابراین استفاده از محصولات Hitech که از دهه 70 میلادی در کشورهای پیشرفته آغاز شد، نقش فوقالعاده مهمی در اقتصاد کشور دارد. یحیی آلاسحاق رئیس اتاق بازرگانی تهران در این خصوص به خبرنگار ما میگوید: Hitech به معنای تکنولوژی، فناوری و نوآوریهای بالاست و اساسا آتیه دنیا روی محور Hitechها و تکنولوژیها و فناوریهای جدید خواهد بود به طوری که کشوری قدرتمند خواهد بود که از Hitechها و فناوریهای جدید برخوردار باشد؛ بنابراین قدرت به نوعی با چگونگی برخورداری از فناوریهای نوین مترادف و ساری و جاری شدن این تکنولوژیها در اقتصاد آن کشور است. به گفته وی، Hitech به مفهوم آن است که ما از منابعی که داریم میتوانیم در حد A، گاهی میتوانیم10A و گاهی نیز A به توان 10 استفاده کنیم که هر کدام از این موارد بستگی به نوع فناوریها و تکنولوژیهایی دارد که میتوان از آن بهره برد.
آلاسحاق معتقد است که مسئله Hitech در دنیای مدرن امروز بسیار جدی و مهم تلقی میشود و در کشور ما نیز خوشبختانه حرکتهایی شده است که امیدهای خوبی را برای کشور ایجاد کرده است به طوری که نخبگان مراکز علمی، دانشجویان و متفکران ما در این زمینه شروع به کار کردهاند و طبق خطمشی که مقام معظم رهبری نیز دادهاند که اقتصاد ما باید فنیمحور، تکنولوژیمحور و دانشمحور باشد، میتوانیم به پیشرفتهای بالایی دست یابیم و اگر در این جهت حرکت کنیم میتوانیم از منابعمان بهترین استفاده را نماییم. رئیس اتاق بازرگانی تهران ادامه میدهد: در یک نمونه ساده یک شرکت فناوری در حیدرآباد هند سالانه بیش از 50 میلیارد دلار صادرات دارد که به دلیل استفاده از فناوریها و محصولات Hitech است یعنی یک شرکت به اندازه ما و بلکه بیشتر صادرات دارد، پس این امر شدنی است. وی بر این باور است که ما هم از نظر نیروی انسانی هوشیاری بالایی داریم و هم تحصیلکردههای خوبی داریم منتهی لازمه همه این موارد اراده است که باید سرعت بیشتری به کار دهیم چرا که بازگشت آن به اقتصاد کشور بیشتر خواهد بود.
آلاسحاق تحقق این امر را در گرو رابطه تنگاتنگ دانشگاهها، مراکز اقتصادی و نخبگان و دانشمندانی میداند که در این عرصه فعالیت میکنند و میافزاید: این مسئله ارتباط علمی ما را با سازمانهای علمی جهانی تنگاتنگ میکند؛ علاوه بر آن باید زمینه اطلاعاتی و دسترسی نخبگان به کتب، اطلاعات و ارتباط با سازمانهای مطالعاتی و تحقیقاتی بینالمللی برقرار شود اگرچه دشمنان کشور ما متوجه آن هستند که این پژوهشهای علمی نمودی از قدرت کشور است و میخواهند تکنولوژی را در ردیف اولیه تحریم قرار دهند اما همین امر نمودی از قدرت علمی ماست. به عقیده رئیس اتاق بازرگانی تهران، در حوزه Hitechها باید عملا سرمایهگذاری و تخصیص منابع بیشتری کنیم یعنی اگر نهادی به اسم سازمان ملی نخبگان در کشور وجود دارد یا شهرکهای فناوری و دانشمحور داریم خوب است اما همه اینها را باید ارزشگذاری کرد، هزینههایشان را تقبل کرده و ریسکهایشان را نیز قبول کنیم ولی نکتهای که وجود دارد و در فرمایشات رهبر فرزانه انقلاب نیز وجود داشت آن است که بعضی از این تحقیقات براساس نیازهای داخلی کشور نیست و ضمن آن که خوب است و یک قدم سبب پیشرفت جهانی میشود اما باید دید تا چه اندازه با نیازهای ما هماهنگی دارد، بنابراین باید نقاط ضعف را به قدرت تبدیل کنیم. وی Hitechها را مقوله بسیار ارزشمندی ذکر میکند و معتقد است، اگر آینده جهان را ملاک قرار دهیم و ما نیز برای کشورمان آیندهنگر باشیم، یکی از مهمترین محورهایی که دنیا روی آن برنامهریزی میکند چگونگی استفاده از فناوریها و تکنولوژیهای جدید بود که به نام Hitech مطرح است به طوری که دارایی یک شرکت کامپیوتری یا فلان شرکت مخابراتی و نیز یک شرکت مهندسی پزشکی تنها زمین و مکان آن نیست بلکه دارایی اصلی آنها یک سری اختراعات، ابتکارات و تحقیقاتی است که دارند؛ به عنوان نمونه شرکتی در هلند جزو سرمایههایی که حسابرس به عنوان سرمایه قبول دارد حدود 150 میلیارد دلار ذخیره پروژههای تحقیقاتی ـ علمی بوده که به نتیجه رسیده است.
آلاسحاق، سری مدلهای جدید گوشی موبایل، لپتاپها، تلویزیونها و بسیاری دیگر از موارد فناوری جدیدی که در بازار میآید را ناشی از فعالیت در حوزه Hitechها میداند و بر این باور است که محصولات Hitech از نظر قیمت نیز قابل مقایسه با محصولات دیگر نیست. بنابراین مسئولان باید توجه ویژهای را نسبت به محصولات Hitech داشته باشند تا روند رشد صعودی این امر در جامعه فراهم شود. رئیس اتاق بازرگانی تهران تصریح میکند که Hitechها امنیتآور بوده و نیروی بازدارنده است و همان طور که مهندسان کشور در مسئله سایبری پیشرفت کرده و امنیت کشور را تضمین کردهاند اگر در فناوریهای نوین نیز به درجات عالی دست یابیم میتوان امنیت و آینده کشور را ضمانت کرد. وی حمایت از نخبگان و دانشمندان کشورمان را تنها در تشویق و مراسم اهدای مدال نمیداند بلکه معتقد است باید در این زمینه تخصیص منابع کنیم و بودجه علمی مورد نیاز را در اختیار پژوهشگران و دانشجویان قرار داده و از کمکهای مالی دریغ ننماییم؛ از سوی دیگر نیز تجاری کردن این مطالعات ارزشمند است که سبب سوددهی میشود و اگر بخواهیم در این زمینه رشد کنیم باید هزینه کنیم