چند سالی است که ترکیه هویت خویش را با وقایع خاورمیانه و بیداری اسلامی گره زده است. این موضوع سبب شده است که ترکیه نقش فعالی در کشورهای بپا خاسته ی اسلامی در جریان بیداری اسلامی ایفا نماید. اما ریشه ی چرخش استراتژیک و منطقه ای ترکیه کجاست؟
شکی نیست که حزب اسلام گرای عدالت و توسعه که مدتی است از دل ترکیه ی لائیک سر برآورده است، توانسته با حذف رقیبان داخلی و منزوی نمودن امرای ارتش ترکیه و نقش پر رنگی در استمرار لائیک ماندن ترکیه و جلوگیری از ورود اسلام گرایان یا به عبارتی نوعثمانی ها به جرگه ی قدرت داشته اند، با کسب اکثریت پارلمان به قدرت برسد.
این حزب اساسا دارای دو صاحب نظر فکری است که در کنار سیاسی اندیشانی چون عبدالله گل و رجب طیب اردوغان فعالیت گسترده ای در پیشبرد اهداف حزب دارند: فتح الله گولن و احمد داوود اغلو؛ در این بین گولن صرفا ایدئولوگی مذهبی شناخته شده است، در حالی که اوغلو ایدئولوگی مذهبی با تفکرات ملی گرایانه و اساسا آمیخته با سیاست است.
احمد داوود اوغلو وزیر امور خارجه کنونی ترکیه، فردی است که در سال 2001 میلادی یعنی زمانی که در مقام یک متفکر صرف حزبی به شمار می آمد، مبادرت به تحریر کتابی با عنوان «عمق راهبردی»نمود که در خصوص وضعیت ترکیه در عرصه ی بین المللی و به ویژه خاورمیانه است. وی در این کتاب به مباحثی ازجمله، استفاده از تاریخ ترکیه در جهت ایجاد اقتدار این کشور در صحنه ی بین المللی، جمهوریت جدید که ناشی از تفکرات ملی-مذهبی اوست، استراتژی نفوذ و نظریه ی مثلث راهبردی و برخی مباحث دیگر پرداخته است.
نوع دیدگاه اوغلو در سال 2001 تا حد زیادی با سیاست خارجی کنونی ترکیه در منطقه و کشورهای متاثر از بیداری اسلامی دیده می شود. در تحلیل دقیق تر، ما به سوال مطرح شده بر می گردیم و ریشه این چرخش را با توجه به آرا و نظرات و رویه ی دولت ترکیه در سیاست خارجی که توسط احمد داوود اوغلو راهبری می شود، واکاوی می کنیم.
اوغلو با بازگشت به اندیشه ها و اقتدار سیاسی-مذهبی امپراتوری عثمانی که توانسته بود حاکمیتی مستقر و یکدست در قالب خلافت اسلامی در مناطق شمال افریقا، خاورمیانه و شرق اروپا بنا نهد را با واقعیات سیاسی موجود پیوند زده و برای بهره برداری از تاریخ به نفع اقتدار سیاسی ترکیه ی امروزی محملی فراهم نماید. در همین راستاست که به گفته ی برخی، پروژه احیای عثمانی نه به عنوان یک برنامه ی مذهبی که برنامه ای سیاسی کلید می خورد.
وی تمام تلاش خود را نموده است تا میان تفکرات مذهبی اش که ناشی از تسلط افکار رجعت آمیز نگاه به عثمانی است و جمهوریت رژیم حاکم بر ترکیه سازش برقرار کرده و بتواند توازنی هرچند تئوریک میان عقاید دینی و رژیم سیاسی موجود در جهت ارتقا سیاسی-امنیتی ترکیه در منطقه حساس خاورمیانه برقرار کند. در دیدگاه اوغلو و امثال وی، توجه به خلافت عثمانی فقط در جهت همگرایی ملی و کسب وجهه بین المللی برای ترکیه است و نه صرفا نوع رژیم یا دیدگاه مذهبی.
در ادامه اوغلو در کتابش تحلیل علمی ای را مطرح کرده است که می توان عمق تحولات کنونی منطقه و تحرکات ترکیه در بیداری اسلامی را از آن بازشناخت. این تحلیل علمی «استراتژی نفوذ» نام دارد. داوود اوغلو با طرح مسائل تاریخی و الهام از آن در جهت اقتدار خارجی ترکیه به طور تلویحی از اشتیاق خود و هم فکرانش (نوعثمانی ها) در بازگشت به سرزمین های قبل از فروپاشی عثمانی و ایجاد حداکثر ظرفیت سیاسی-جغرافیایی در مناطق خاورمیانه و شمال افریقا پرده برداشته است. ساده لوحانه خواهد بود اگر تصور شود که ترکیه در پی کشورگشایی است؛ زیرا ترکیه مشتاق به ارتقای جایگاه جهانی و منطقه ای و تاثیر گذار، هرگز در پی تهاجم نظامی و امثالهم تا سر حد امکان نخواهد بود. بهترین وسیله در تامین اهداف ترکیه در منطقه و جهان از مساله ی فلسطین آغاز و در قالب موج سواری بر امواج بیداری اسلامی ارزیابی می گردد.
رهبران ترکیه به خوبی توانسته اند از نفوذ نظامی عثمانی به نفوذ استراتژیک ترکیه چرخش کنند. این موضوع با ژست تبلیغاتی اردوغان در اجلاس داووس 2009 به نفع غزه در برابر متحد استراتژیکش، اسرائیل شروع وتا دخالت لجستیکی و امنیتی-اطلاعاتی تروریست ها در سوریه و عراق ادامه دارد؛ آموزش تروریست ها در خاک ترکیه علیه سوریه و سفر سوال برانگیز اوغلو به شمال عراق بدون اطلاع بغداد در کنار بی توجهی به موضوع بحرین، همه و همه حاکی از این قضیه است که ترکیه ای جاه طلب و خواستار الگوشدن و سهم خواه در منطقه در راه است!
داوود اوغلو همچنین در بخشی دیگر از کتابش که همچون اصولی راهنما در سیاست خارجی کنونی ترکیه اجرایی شده است، از مثلث راهبردی ای نامبرده است که شامل ایران، ترکیه و مصر می شود. اوغلو به خوبی از نفوذ و نقش عمیق منطقه ای ایران در منطقه آگاه است و هرچند در اثر خویش بر لزوم داشتن اتحادی راهبردی با ایران سخن گفته اما رویه ی بروز داده شده در دیپلماسی این کشور از عدم تحمل کشوری مقتدر مانند ایران در کنار وی حکایت دارد.
ایران کشوری اسلامی است که علی رغم شیعه بودن، در تمام مسائل روز جهان اسلام و منطقه دارای دکترین بوده و وجود آن غیرقابل انکار است. از غزه گرفته تا بحرین و سوریه و عراق و حتی کویت و افغانستان عرصه ی نفوذ عقیدتی و استراتژیک ایران است. بنابراین، علی رغم آنچه که اوغلو در کتابش در سال 2001 از آن با عنوان مثلث راهبردی یاد کرده است، مصر بعد از مبارک و ایران تحت فشار بین المللی هم در تصورات ترکیه قابل حذف به شمار آمده اند! تقویت این توهم از اوضاع اسفناک این روزهای مصر و تشدید فشارهای نامشروع بر ایران و متحدانش مانند عراق در منطقه قابل درک است.
پربیراه نیست اگر اذعان داشت که ترکیه امروز با سرخوردگی از پیوستن به اتحادیه اروپا، در فکر حوزه ای تازه برای کسب هویت بین المللی و جدید خویش است. بنابراین برای نیل به این هدف استراتژیک ابتدا می بایست برای بقای خود در معادلات و نقش آفرینی، بیشتر از آنکه به توسعه ی حوزه ی نفوذ خود بیندیشد، در صدد حذف حوزه ی نفوذ رقیب منطقه ای خود، ایران برآید. تنها استقرار موشک های پاتریوت در مرزهای ایران شاهد بر این مدعاست که ترکیه در سوریه، عراق، غزه و ...به دنبال چه می گردد.