محسن موسوی خونساری
رودخانه نیل با سطح حوزه 3 میلیون کیلومتر مربع، طولانیترین رودخانه جهان است. نیمی از آن در مناطق پر بارش بالای خط استوا در کشورهای تانزانیا و کنیا و نیمی دیگر در مناطق کاملاً خشک کشور مصر واقع شده است. کشور مصر در طول تاریخ خود با کسب بیشترین منافع از این رودخانه و داشتن یک تمدن رودخانهای، رابطهای ناگسستنی با رود نیل داشته است. منافع استراتژیک، ژئوپلیتیک و اقتصادی مصر به دلیل نیاز به آب برای کشاورزی، صنعت و تأمین آب شرب 90 میلیون نفر مردم مصر، همواره بر اهمیت نیل به عنوان شاخص امنیت ملی این کشور تأکید کرده است.
از سال 1891 و با اعمال نفوذ سه دولت استعماری انگلیس، فرانسه و ایتالیا، به طور مکرر به منظور تقسیم جریان آب نیل، توافقنامههایی منعقد شد که مهمترین آن در سال 1929 بین دو کشور مصر و بریتانیا و توافقنامه بعدی در سال 1959 بین مصثر و سودان به نحوی تنظیم شد که به مصر اجازه برداشت 66 میلیاردمتر مکعب از جریان 84 میلیارد متر مکعبی آب رودخانه نیل را داد و مابقی فقط سهم سودان است و کشورهای بالادست از جمله اتیوپی حق هیچگونه برداشتی از آب سرشاخههای نیل و احداث طرحهای توسعه منابع آب را ندارند. البته در سال 2010، شش کشور بالادستی رود نیل یعنی بروندی، اتیوپی، کنیا، رواندا، تانزانیا و اوگاندا در جهت اصلاح توافقنامههای قبلی، توافقنامه «عنتبه» را بدون حضور مصر و سودان و بدون موافقت آنها به امضا رساندند.
بعد از جنگ جهانی دوم و در خلال جنگ سرد، حوضه رودخانه نیل صحنه رقابت قدرتهای بزرگ بود. در سال 1960 با همکاری شوروی سابق و سیاستهای «ناصر» رئیس جمهور وقت مصر، اجرای ساخت سد «اسوان» شروع شد و در مقابل، ایالات متحده آمریکا نیز توسط USBR، بزرگترین سازمان آبی خود، در کشور اتیوپی بیش از 33 پروژه منابع آب، برقابی و شبکه آبیاری را کلید زد. این پروژهها فقط شامل چهار سد بر سرشاخه نیل آبی و پایین دست دریاچه «تانا» بود که میتوانست تا 25 هزار مگاوات برق را تولید کند.
نیل بزرگ شامل دو سرشاخه است: نیل سفید از کشور سودان و نیل آبی از ارتفاعات اتیوپی سرچشمه گرفته و البته 90 درصد آورد نیل بزرگ، متعلق به سرشاخه اتیوپی است. یکی از این چهار سد، سد «النهضه» بود که بر روی سرشاخه نیل در کشور اتیوپی با هزینهای در حدود 5 میلیارد دلار توسط دولت این کشور در حال ساخت است. ارتفاع این سد 150 متر، طول تاج آن 2000 متر و پتانسیل برقابی آن 6000 مگاوات است، به طوری که آن را در رده اول سدهای قاره افریقا و دهم در دنیا قرار داده است. اتیوپی هماکنون برای ساخت سد النهضه فعالیتهای خود را برای تغییر مسیر رودنیل آبی آغاز کرده و از حدود شش ماه پیش، پروژه طرح برقابی خود را اعلام و گامهای بزرگی نیز برداشته است.
از نگاه کارشناسان مصری، ساخت این سد به عنوان یک طرح استعماری، هدفی جز در تنگنا قرار دادن منابع کشاورزی مصر ندارد، زیرا بعد از بهرهبرداری از سد النهضه، سرانه آبی هر شهروند مصری از 1000 مترمکعب، به 600متر مکعب کاهش خواهد یافت. این کارشناسان معتقدند که رژیم صهیونیستی طراحی این سد را در گذشته به عهده داشته و هماینک در ساخت این سد دخالت زیادی دارد و مقرر شده در هنگام بهرهبرداری، رژیم صهیونیستی توزیع آب و برق تولیدی از این سد را به عهده بگیرد. با توجه به سابقه فعالیت شرکتهای اسرائیلی در طرحهای آبیاری حوزه نیل در کشور اتیوپی، هماکنون نیز سفارت اتیوپی در تلآویو درخواست خرید اوراق بهادار جهت سرمایهگذاری بر ساخت سد النهضه را به شرکتهای رژیم صهیونیستی مطرح کرده است.
اخیراً «حازم ابواسماعیل» رئیس حزب «الرایه» مصر اعلام کرد که اتیوپی حمایت مالی عربستان، قطر و امارات متحده عربی را برای ساخت سد النهضه، با دادن امتیاز سرمایهگذاری در طرحهای کشاورزی به آنها، به دست آورده است. اکنون این سناریو وجود دارد که دولت کنونی اتیوپی با نوعی حمایت پنهانی آمریکا، اقدام به ساخت این سد کرده که در واقع این رویکرد آمریکا، به نوعی، به دست گرفتن اهرم آب نیل برای فشار بر مصر تلقی میشود.
هماکنون واکنشها در مصر متفاوت است، به طوری که بعضی از احزاب در مصر معتقد به ناتوانی دولت در مقابله با ساخت سد النهضه هستند و یکی از دلایل شکست اخوانالمسلمین را همین مورد میدانند. بعضی احزاب همچون حزب سلفی «نور» معتقدند که مصر باید به مخالفان دولت اتیوپی کمک کند تا آن کشور بیثبات شود. شماری از دیپلماتهای مصری تلاش میکنند تا با گره زدن روابط اسرائیل و اتیوپی، کشورهای عربی را به حمایت از موضع خود جلب کرده و از طرف دیگر بوسیله رایزنی با اسرائیل و آمریکا، مانع از حمایتهای آنان از ساخت سد النهضه شوند.
آنچه که اکنون مهم است، این که توطئه رژیم صهیونیستی در منطقه در حال عملی شدن است و در شرایطی که کشور مصر دچار آشوب و عدم ثبات سیاسی شده، فرصتی برای این رژیم به وجود آمده تا با کمک بعضی شیخنشینها و آمریکا، تا حد امکان به کشور اتیوپی کمک کند تا در کوتاهترین زمان ممکن، ساخت سد النهضه را به انجام برساند. در واقع، هدف نهایی رژیم صهیونیستی، رساندن آب به صحرای «نقب» و تحقق آرزوی دیرینه ایجاد کانال به اصطلاح صلح است تا بتواند هر چه بیشتر، اعراب و کشورهای همسایه خود را تحت فشار قرار دهد.