سناریوی اول؛ انتقال دموکراتیک قدرت سیاسی در سوریه
موسسه صلح آمریکا، نشریه «فارین پالیسی» و نشریه «نشنال اینترست» بیش از دیگر مراکز مطالعاتی بر سناریوی انتقال قدرت به صورت کنترل شده تمرکز می کنند. در این سناریو اسد از قدرت برکنار می شود و انتقال قدرت به صورت آرام صورت می گیرد. اسد ممکن است به شیوه های مختلفی مانند توافق با مخالفان، مداخله خارجی و حتی یک کودتای نظامی از قدرت برکنار شود.تحولات احتمالی که به دنبال وقوع این سناریو اتفاق خواهد افتاد عبارتند از:
1- بیشتر نهادهای دولتی بر سر جای خود باقی می مانند، اما به مرور زمان کارایی و توانایی خود را از دست می دهند.
2- ارتش آزاد سوریه و بیشتر نیروهای شبه نظامی با پشتوانه سرمایه و کمک های بین المللی نیروهای دولتی را در دمشق و حلب شکست می دهند.
3- رهبران ارشد نظامی جدا شده از اسد به همراه مقامات پایین رتبه ای که راه خود از حکومت اسد جدا کرده اند با هم متحد شده و دولت انتقالی تشکیل می دهند.
4-مخالفان که به طور روزافزونی با هم متحد می شوند و اقلیت های بیشتری را در بر می گیرند، گروه های القاعده را به حاشیه خواهند راند.
5- دولت انتقالی سوریه با مشورت و حمایت بین المللی موفق به کنترل و حفاظت از ذخایر تسلیحات موشکی می شود.
6- تا زمان رسیدن به یک روند انتقال سیاسی پایدار که برای مخالفان قابل تحمل و توافق باشد، برای سال ها درگیری هایی با شدت کمتر در جریان خواهد بود. موج پناهندگان به کشورهای همسایه کاهش خواهد یافت و پناهندگان به تدریج با قانع شدن نسبت به بهبود شرایط امنیتی به کشور بازخواهند گشت.
اگرچه تجربه عراق نشان داد که حذف یکباره نهادهای حکومتی عواقب امنیتی نامطلوبی به دنبال خواهد داشت، اما در این سناریو این احتمال وجود دارد که مخالفان همه نهادهای حکومت وی را منحل کرده و یا دست کم در آن اصلاحات بنیادین ایجاد می کنند. این مساله به ویژه در مورد نهادهای نظامی و امنیتی حکومت اسد صدق می کند.
از دیدگاه نشریه «افریکن سکیوریتی»، رهبران دولت جدید ناچار به انحلال و ایجاد دوباره این نهادها خواهند شد تا طیف های مختلف مخالفان آنها را به عنوان نهادهایی مشروع و قابل اعتماد بپذیرند.
نشریه «سوروایول» می نویسد، در این سناریو دور از ذهن نیست که ایران (مانند مورد عراق) روابط نزدیکی با حکومت جدید سوریه جدید ایجاد کند، اما مخالفان نشان داده اند که روابط استراتژیک ایران و سوریه نمی تواند در دوران پس از اسد ادامه پیدا کند.
به احتمال زیاد دولت جدید در سوریه به دلیل انگیزه های امنیتی و اقتصادی، بیشتر به سمت غرب، دولت های عربی و جامعه بین الملل متمایل خواهد شد و نه به سمت ایران.
در این سناریو اگر شاخه اسلامگرای مخالفان، حکومت آتی سوریه را در دست بگیرند، دولت جدید در برابر اسراییل مواضع خصمانه تری اتخاذ خواهد کرد. این احتمال نیز وجود دارد که دولت جدید، مواضعی شبیه مواضع اسد در قبال اسراییل اتخاذ کند. همچنین امکان دارد که اگر دولت جدید مبادرت به عادی سازی روابط خود با اسراییل کند، از سوی رهبران گروه های مخالف مورد انتقاد شدید قرار گیرد.
سناریوی دوم؛ برکناری اسد از قدرت
الف) برکناری اسد از قدرت همراه با فروپاشی ساختارهای حکومت سوریه یکی از سناریوهایی که موسسه «چتم هاوس» مطرح می کند این است که پس از منازعاتی خونبار مخالفان در نهایت اسد را برکنار کرده و بر قسمت زیادی از سوریه مسلط خواهند شد؛ در این سناریو، جنگ داخلی به طور روزافزونی به سمت نزاع فرقه ای و خشونت پیش خواهد رفت.
به عبارتی دیگر، پس از یک دوره درگیری سخت و خشونت بار، مقامات ارشد حکومت از اسد جدا شده و اسد با اجبار از قدرت برکنار می شود.تحولات مهمی که در جریان وقوع این سناریو اتفاق خواهد افتاد عبارتند از:
وفاداران به اسد سعی می کنند تا حد امکان کنترل نسبی خود بر نقاط مهم کشور را حفظ کنند، هرچند مخالفان به طور روزافزون با این کنترل مخالفت می کنند.
هرچند مخالفان برای کسب قدرت و سرزمین با یکدیگر رقابت می کنند، اما به تدریج کنترل دمشق و حلب و در نهایت کنترل اکثر کشور را در دست خواهند گرفت.
نهادهای دولتی با وقوع جنگ داخلی از بین می روند.
4-سیل پناهندگان به عراق، ترکیه، لبنان و اردن افزایش می یابد و ظرفیت این کشورها برای جذب پناهندگان کمتر می شود.
شبکه خبری «ای .بی .سی. نیوز» می نویسد، با وقوع این سناریو، منافع ایالات متحده مورد مخاطره جدی قرار خواهد گرفت. مخالفان به دلیل کند یا متوقف شدن روند جدایی مقامات حکومت از اسد، برای برکنار کردن وی به توصیه ها و کمک های قطب های گوناگون خارجی تکیه می کنند. این مساله حمایت خارجی از درگیری ها و تعارضات را شدیدتر خواهد کرد.حمایت روسیه و ایران از اسد و حمایت عربستان و ترکیه از مخالفان، تنش های داخلی سوریه را طولانی تر می کند. برخی بازیگران خارجی در پی کسب موقعیت بهتر و برتر در آینده سوریه در روند تجهیز مخالفان به رقابت خواهند پرداخت.مرکز مطالعات بین المللی و استراتژیک آمریکا می نویسد که در صورت وقوع این سناریو این امکان وجود دارد که ایران بتواند نقش مهمی در بازسازی سوریه در دوران پس از اسد در چارچوب تلاش های بین المللی داشته باشد، اما این احتمال نیز وجود دارد که ایران خلاء نسبی قدرت در سوریه را فرصتی برای تثبیت نفوذ خود در این کشور و تقویت پیوندها با رژیم در حال شکل گیری سوریه و ایجاد دوباره مسیرها به سمت حزب الله بداند.
در صورت وقوع چنین سناریویی، آمریکا بر سر نفوذ بیشتر بر رژیم سوریه با ایران رقابت شدیدی خواهد داشت، مانند رقابتی که در عراق بین دو کشور به وجود آمد.علیرغم وجود حمایت های بین المللی، موانع داخلی زیادی در سوریه وجود دارد که ایجاد دولت قدرتمند را با مشکلات زیادی روبرو می کند. به نوشته روزنامه «تلگراف»، مخالفان اغلب سنی در پی انتقام جویی از علویان برخواهند آمد. موج انتقام جویی ممکن است گسترده شده و به اقلیت های دیگر مانند مسیحیان و دروزی ها نیز کشیده شود.
به همین دلیل علوی ها ممکن است تا پایان به اسد وفادار مانده و در جریان سقوط وی در برابر موج تهاجم سنی ها، حتی رفتارهایی خشونت بار را متوجه آنان کنند. چنین مشکلاتی تشکیل دولت فراگیر را در دوران پس از اسد با مشکلات جدی روبرو می کند.در این میان، شبه نظامیان (به ویژه عناصر و شبه نظامیانی که وابسته به القاعده هستند) علاقه ای به تشکیل دولت ندارند. چنین افرادی می توانند به طور بالقوه ثبات سوریه و کشورهای همسایه را به خطر انداخته و توجه ضدتروریستی آمریکا را دوباره بر روی خاورمیانه متمرکز کنند.
ب) کشته شدن اسد و حفظ ساختارهای حکومتی
مرکز جدید امنیت آمریکایی، سناریوی مرگ ناگهانی اسد را مطرح می کند. از دیدگاه این مرکز، تحولات مهمی که به دنبال وقوع این سناریو اتفاق می افتند از این قرار است:
بقایای رژیم، کنترل اکثر نهادهای دولتی را در دست می گیرند، اما آشوبی که به دنبال مرگ اسد ایجاد می شود به مخالفان اجازه می دهد حکومت را بیش از پیش به چالش بکشند. در این سناریو اکثر نهادهای دولتی دست نخورده باقی می مانند، اما کنترل و حفاظت دولت بر سلاح های راهبردی تضعیف می شود.
مخالفان حکومت اسد ادعای پیروزی می کنند، اما از فقدان یک استراتژی منسجم برای انتقال سیاسی و به دست گرفتن قدرت پس از اسد رنج می برند.
القاعده از دوره بی ثباتی در سوریه بهره می برد و گروه های بیشتری را از مناطق روستایی جذب کرده و به وفاداران اسد حمله می کند. ادامه دارد...