نمی‌شود از راه حرام دین را منتشر کرد

همزمان با آغاز ماه مبارک رمضان، گروهی از هنرمندان و دست‌اندرکاران حوزه هنری به دیدار آیت‌الله جوادی آملی رفتند. این مرجع تقلید در این دیدار به بیان دیدگاه‌های خود درباره هنر، رسانه‌ها، سینما و تلویزیون و حتی شبکه‌های ماهواره‌ای پرداخت. آنچه می‌خوانید گزارشی است از بیانات این استاد معارف دینی در این نشست.

آیت‌الله جوادی آملی با بیان این که قرآن کریم انسان خیال‌زده و خیال‌باف را مختال می‌نامد، گفت: بعضی‌ها «خوش‌فهم، ضعیف ضبط» هستند و بعضی‌ها «قوی ضبط، ضعیف درک» هستند، بعضی در هر دو قوی‌اند و بعضی در هر دو ضعیف هستند. «وهم» عهده‌دار معانی جزئی است و خیال عهده‌دار صورت‌های جزئی است. اگر هنرمند مختال بود آثار او خیال‌انگیز است و منشاء عقلی و دینی ندارد، می‌شود بازیگر و سرگرم کننده و محصولش همین سینماست که وقتی افراد از آن بیرون می‌آیند از آنها بپرسند چه مطلب عمیق علمی نصیبتان شده می‌گویند هیچ، از سینماسازان و سینماگران هم اگر بپرسیم چه چیز فهمیده‌اند، می‌گویند هیچ و فقط سرگرم‌ شدیم.

وی با بیان اینکه هنرمند مختال در توجیه آثار بدون مفهومش می‌گوید ما بازیگر سینماییم، عنوان کرد: بازیگر بودن یک مطلب است، علم و فن مطلب دیگر است، اگر این‌ها از محدوده خیال بالا آمدند از بازیگری بیرون می‌آیند و گرنه بازیگر نظیر فوتبال و والیبال و غیره هم بازی است.

این مرجع تقلید افزود: کسی که می‌خواهد معنای عدالت، عفاف، پاکدامنی را ترسیم کند، او خود این معانی را می‌فهمد، بعد از آنکه فهمید به حوزه خیال تنزل می‌دهد، بعد از آنکه به حوزه خیال تنزل داد و از او کمک گرفت، دست به کار می‌شود و صورتگری می‌کند. چند نفر هنرمند را استخدام می‌کند تا این‌ها به طور مثال سریال حضرت امیر را، یا سریال یوسف صدیق را، یا ملک سلیمان را به تصویر بکشند که آن هم در حد ناقصی است که تبیین شده.

این مفسر قرآن کریم تصریح کرد: بنابراین هنرمند اگر بخواهد از خیال‌زدگی نجات پیدا کند و عاقل باشد، از این راه امکانپذیر است که خودش عالم باشد یا پیش عالمی برود و معارف توحید وحی نبوت و اخلاق و نظم و تفاوت‌های آنها را بیاموزد. زمانی که هنرمندان تفاوت بین اخلاق و نظم را نمی‌دانند، به کشورهای غربی که می‌روند می‌گویند چه اخلاق خوبی دارند در حالی که (آن) نظم است که دیده‌اند نه اخلاق.

وی تصریح کرد: گرگ‌ها و درنده‌های باغ وحش هم در قفس همه منظم‌اند، اما وقتی از قفس بیرون می‌آیند همه را می‌درند، این‌ها هم وقتی در کشور خودشان هستند، کسی را نمی‌درند اما همین که پایشان به خاورمیانه باز شد همه چیز را به آتش می‌کشند. این را اخلاق نمی‌گویند. کسی که در کشور خودش ظلم نمی‌کند ولی خاورمیانه را به آتش می‌کشد، مثل گرگی در باغ‌وحش است که وقتی از قفس درمی‌آید افغانستان و عراق را ترور می‌کند. بنابراین اخلاق و نظم متفاوتند.

این مرجع تقلید با بیان این که داشتن اخلاق، طهارت روح می‌طلبد، گفت: خوب اگر نظم طهارت روح می‌طلبد، چرا هر روز خاورمیانه را به آتش می‌کشید؟ فضیلت خلقی و خداترسی چیز دیگری است. بنابراین اول ما باید این معارف را خوب درک کنیم و باور کنیم و در مرحله بعد عمل کنیم و بعد آنها را منتشر کنیم. در انتشار اگر گوینده هستیم، سخنرانی کنیم، اگر نویسنده هستیم مقاله‌نویسی کنیم، اگر مجسمه‌ساز هستیم تجسیم کنیم آن بخشی را که جایز است، نقاشی و مینیاتور می‌سازیم و اگر سینماگر هستیم با صورتگری خود را به آن صورت دربیاوریم و نشان دهیم.

آیت‌الله جوادی آملی تاکید کرد: تا آن معانی اول فهمیده نشود و بعد از فهم اعتقاد و بعد اخلاق و عمل نشود، به نشر نمی‌رسد. پس اگر آقایان بخواهند به لطف الهی هنر را دینی کنند، واژه بازی و بازیگری را باید از حوزه هنری و قلمرو هنری طرد بکنند، اینها بیگانه و نامحرمند، نه اینکه این واژه‌ها نامحرم باشند محصول این واژه‌ها بیگانه و نامحرم است. وقتی از حضور امام صادق(ع) سوال کردند که امام بعد از شما چه کسی به امامت می‌رسد، فرمود: کسی که اهل بازی نیست. بنابراین اولین شرط این است که بازیگری لفظ و مفهومش از قلمرو حوزه هنری بیرون برود، بعد می‌شویم عاقل و معارف الهی را درک می‌کنیم و بعد معتقد می‌شویم.

وی در ادامه گفت: عصر، عصر هنر است. برخی از عقلا گفته‌اند اگر الان پیغمبری می‌آمد با دوربین می‌آمد. حالا که این عصر، عصر هنر است و این نعمت را خدا به بعضی‌ها داده است، مسئولیت هم می‌خواهد. سهروردی می‌گوید کسی که نگاه و رفتار و گفتارش در شما اثر نمی‌کند، سخنرانی و سخن‌دانی‌اش را دور بیندازید. کسی که دیدارش آدم را تکان نمی‌دهد، سخنرانی‌اش چه اثر دارد، عالم کسی است که وقتی آدم او را می‌بیند یاد خدا بیفتد، هنرمند هم همینطور است.

آیت‌الله جوادی آملی افزود: حالا که بنا شد انسان معقول را متخیل و متخیل را محسوس کند، باید این معقول را از کتاب و سنت بگیرد، اگر عقل و عفاف و احسان و تواضع و ادب را بگیرد، خوب به طور مثال عباس عموی پیغمبر بود، از پیغمبر(ص) بزرگتر است، از او سوال کردند شما بزرگترید یا پیغمبر، گفت او بزرگتر است اما سن من بیشتر است. این را ادب می‌گویند و همان هنر در گفتن و هنر در نوشتن، هنر در تجسیم است.

این مرجع تقلید با اشاره به اینکه در حال حاضر بحث در این است که صورت مبارک حضرت ابوالفضل(ع) را نشان بدهند یا نه، گفت: نمی‌دانم شما در کودکی تعزیه‌ها را دیده‌اید یا نه، یک امامی وجود داشت، یک قمر بنی‌هاشمی، یک موافق و مخالفی و همه این بازیگران تعزیه اهل نماز شب بودند. یک کسی به نام سیدالشهدا درمی‌آمد، یکی به نام قمر بنی‌هاشم درمی‌آمد و اهل تهجد بودند و دعای آنها اثر داشت. اما الان یک بازیگری که اهل نماز نیست، نقش حضرت ابوالفضل(ع) را بازی می‌کند؛ آیا ما باید بگوییم این هم جایز است؟ این‌ها خیلی فرق می‌کند، کسی که مقید نیست و سه چهار هفته باید با گریم باشد. برای وضو گرفتن هم مقید نیست. بنابراین نمی‌شود از راه حرام، دین را منتشر کرد. امام حسین(ع) فرمودند هرگز هدف وسیله را توجیه نمی‌کند. امام فرمود که اگر کسی می‌خواهد به مقصد برسد، منتها با وسیله حرام این شدنی نیست و اگر کسی بخواهد از راه حرام به مقصد برسد، این شخص زودتر از دیگران به چاه می‌افتد. شما می‌خواهید هنرمندانه جریان عاشورا را تعریف کنید؟ مگر می‌شود از جای حرام به مقصد رسید مگر می‌شود با بی‌نمازی و بدون تطهیر جریان حضرت یوسف را نشان داد؟

وی ادامه داد: صاحب عقد الفرید در کتابش آورده است، از یکی از علمای بزرگ سوال کردند که چطور حرف شما در جامعه اثر دارد، ولی حرف دیگران کم‌اثر است؟ او در جواب گفت: ای پسر شما دیده‌اید در مراسم سوگ و ماتم اگر که جوانی مرده باشد، در مجالس مردانه گریه کمتر از مجالس زنانه است، معمولا در این جور مجالس یک زن نوحه‌خوانی را می‌آورند تا نوحه‌سرایی کند، او وقتی نوحه‌سرایی می‌کند کسانی که برای عرض تسلیت آمده‌اند خیلی گریه نمی‌کنند اما مادر داغدیده همین که دهن باز می‌کند و وصف پسرش را می‌گوید همه اشک می‌ریزند. اگر می‌بینی فلان عالم حرفش اثر دارد، به این دلیل است که داغ دیده، دیگران اجیرند؛ اگر کسی خودش عقیده‌مند باشد بر هر دو اثر می‌گذارد، در غیر این صورت بازی است چه به نام دین و چه به نام غیر دین.

جوادی آملی گفت: در نهج‌البلاغه آمده است که حضرت امیر وقتی کسی حلوای شیرینی به عنوان رشوه آورد و پرونده‌ای نزد حضرت داشت، حضرت گفت: اگر قصدت صدقه و صله است بر ما حرام است و اگر قصد دیگری داری این که تو آورده‌ای مثل این است که مار غذایی بخورد، بعد بالا بیاورد، بعد بالا آورده این مار را کسی حلوا درست کند به دیگری بدهد و کدام انسان عاقلی است که آن را بخورد؟ حضرت امیر که مانند شعرا نبود که سخنش اغراق‌انگیز و مبالغه‌آمیز باشد، این نظیر وحی قرآنی است. مفاسد اقتصادی که می‌گویند همین‌گونه است، این را هنرمند می‌تواند بفهمد، باور کند و در درون خود پیاده کند و این هنر اسلامی می‌شود.

وی با تاکید بر اینکه هم می‌توان از هنر بهره صحیح برد، هم بهره غلط، گفت: کارد را می‌توان هم برای آشپزخانه و هم برای آدم‌کشی به کار برد. اگر هنر دست هنرمند دینی باشد حداکثر بهره را می‌برد.

این مرجع تقلید با بیان این که سینمای کشورمان بازو می‌خواهد و بازویش بازوی اسلامی است، گفت: اگر سینما دست متدینین اسلام باشد، حداکثر استفاده را از آن می‌کنند و گرنه بازی می‌شود. بنابراین انسان از عنوان سینما و هنر، پرهیزی ندارد. اینها ابزار کار است تا به دست چه کسی باشد.

آیت‌الله جوادی آملی با اشاره به این که اگر هنرمند عاقل باشد هرگز هنر را خیال‌انگیز نمی‌داند، گفت: اگر هنرمند عاقل باشد هنر را عقل‌مدار می‌داند و به رهبری عقل و خیال حرکت می‌کند. و این می‌شود حیات طیب معقول. مطلب دیگر اینکه انسان باید معارف را بفهمد و بعد باور کند و بعد متخلق بشود و بعد منتشر کند. صحبت از بازی و بازیگری نیست، سخن از لهو و لعب و سرگرمی نیست، هنرمند نمی‌خواهد خود و جامعه را سرگرم کند. امروز هنر کار یکی از بخش‌های مهم ادبیات را می‌کند، کار شعر و مقاله را می‌کند و اگر کارش از اینها بیشتر نباشد کمتر نیست. همان‌طور که کتاب‌نویسی و همایش و سخنرانی موثر است، هنر و سینما هم موثر است.

این مرجع تقلید با بیان اینکه غربی‌ها منتظرند ببینند اسلام چه دارد، گفت: اگر بخواهند بگویند با مردن می‌پوسیم، می‌بینند از درون پذیرفته نیست و انسان خواهان ابدیت است. بخواهند بگویند با این شبکه‌های ماهواره‌ای وقت می‌گذرانیم، باز درون نمی‌پذیرد.

آیت‌الله جوادی عاملی با بیان اینکه خداوند انسان‌ها را با سرمایه خلق کرده است، گفت: یکی از سرمایه‌هایی که خدا به ما داد، همان ابدیت‌خواهی است، هرگز حاضر نیستیم بپوسیم، هر چند به ما بگویند شما از بین می‌روید می‌گوییم فکر و اندیشه مگر مردنی است؟ اندیشه وصف ماست، ما اندیشمندیم، اگر علم، اندیشه و قواعد عقلی نمی‌میرد ما هم نمی‌میریم، منتها جایمان عوض می‌شود.

وی تاکید کرد: با بیان عناوین و مبانی می‌شود هنر عمیق اسلامی درست کرد و هنرمند شد و بازی و بازیگری حاصل کرد و ان‌شاءالله همین را به کشورهای دیگر صادر کرد.