خرید سامانههای موشکی اس300 روسیه توسط ایران در پنج سال گذشته یکی از مهمترین چالشهای دستگاه سیاست خارجی ایران در تعامل با روسیه بوده است. در تازهترین تحول در این باره دو هفته پیش محمودرضا سجادی سفیر ایران در مسکو اعلام کرد تهران به دلیل اینکه روسیه قرارداد فروش موشکهای اس300 را اجرا نکرده از این کشور شکایت خواهد کرد تا مسکو مجبور شود این موشکها را به ایران تحویل دهد.
به گفته سفیر ایران قرارداد فروش موشکهای اس300 مشمول تحریمهای شورای امنیت سازمان ملل متحد نمیشود.
مهر سال گذشته، دیمیتری مدودف، رئیسجمهور روسیه، اعلام کرد که مسکو با استناد به قطعنامه 1929 علیه تهران، تحویل موشکهای زمین به هوای اس300 به ایران را متوقف کرده است. این موضوع در شرایطی مطرح شده است که پیش از این مقامات روسی از جمله وزیر امور خارجه و رئیسجمهور این کشور اعلام کرده بودند که فروش موشکهای اس300 به ایران ارتباطی به تحریمها ندارد و روسیه طبق قرارداد عمل خواهد کرد.
نیکلای ماکاروف، رئیس ستاد کل نیروهای مسلح روسیه هم پس از سخنان مدودف به خبرنگاران گفت که روسیه سیستم پدافند موشکی اس300 را به ایران تحویل نمیدهد چون این سیستم تحت تحریمهای شورای امنیت سازمان ملل است. ماکاروف گفت: «تصمیم گرفته شده است که سیستم اس300 به ایران تحویل داده نشود. این سیستم قطعاً تحت تحریم است.»
رئیس ستاد کل نیروهای مسلح به این سؤال که آیا قرارداد مربوطه لغو شده است پاسخ مشخصی نداد. وی گفت: «باید ببینیم. این بستگی به عملکرد ایران دارد.»
الکساندر شاراوین، مدیر انستیتو مطالعات سیاسی و نظامی و عضو آکادمی علوم نظامی روسیه هم در گفتوگو با ایتارتاس گفت که خودداری از تحویل سیستم پدافند موشکی اس300 به ایران تصمیم شخص مدودف است و علاوه بر آن، فکر میکنم این تصمیم مدتهاست که گرفته شده است.
تا پیش از سخنان مدودف مشکلات فنی عامل اصلی تحویل ندادن اس300 به تهران عنوان شده بود، اما پس از آن روسیه صراحتاً عوامل سیاسی را دلیل تحویل ندادن سامانه دفاع ضد موشکی اس300 به تهران عنوان میکند.
ـ شادی دل کاخ سفید
یک روز پس از اعلام عدم تحویل سامانه دفاع ضدموشکی اس300 به ایران از سوی روسیه، کاخ سفید با تمجید از مسکو برای جلوگیری از فروش موشک اس300 به ایران، ابراز رضایت خود را از تصمیم دیمیتری مدودف اعلام کرد. در همین ارتباط، مایکل هامر، سخنگوی شورای امنیت ملی آمریکا گفت که کاخ سفید بسیار خرسند است که رئیسجمهور روسیه دستور منع فروش این نوع موشک را به ایران صادر کرده است. وی در نیویورک و در مقر مجمع سازمان ملل افزود: ما فکر میکنیم مدودوف دلایلی به منظور قطع همکاری در این زمینه با تهران داشته است. هامر با اشاره به این موضوع تصریح کرد که مدودوف به منظور صدور دستور منع فروش موشک اس300 به ایران با باراک اوباما گفتوگو کرده است.
ـ توافق با ناتو؟
همان روزی که دیمیتری مدودف فرمان تحویل ندادن اس300 به تهران را صادر کرد برخی رسانههای غربی از توافق پشت پرده روسیه و ناتو در این باره خبر دادند. اهمیت این ماجرا تا آنجا بود که نماینده دائمی روسیه در سازمان پیمان آتلانتیک شمالی (ناتو) اعلام کرد توافق مسکو با این پیمان دلیل خودداری از تحویل موشکهای اس300 به ایران نبوده است. دمیتری راگوزین در مصاحبه با شبکه «روسیه 24» گفت: ایران درون فضای اروپای آتلانتیکی قرار ندارد و به همین دلیل روابط ما با ایران هرگز به روابط ما با ناتو بستگی ندارد.
ـ واکنش ایران
هنوز چند ساعتی از اعلام تصمیم نهایی روسها برای تحویل ندادن سامانه دفاع ضد موشکی اس300 به ایران نگذشته بود که وزیر دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح گفت: دفاع ما وابسته به موشک اس300، نبوده است و نخواهد بود. احمد وحیدی در حاشیه مراسم افتتاح و رونمایی از چهار طرح جغرافیایی در جمع خبرنگاران افزود: موشک اس300 هم، مانند هر قرارداد دیگری برای ما قلمداد میشد. وی همچنین با بیان اینکه ما در حوزه پدافند هوایی، محصولات خوبی ساختیم، گفت: محصولات برد بلند را نیز در دستور کار داریم و مشابه آن را میسازیم.
وی گفت: چنانچه در سابق هم همین گونه بوده است و هر محصول دیگری را که دیگران به ما ندادند ما بهتر از آن را ساختیم و امروز در اختیار نیروهای مسلح است. وزیر دفاع همچنین با گله از روسها گفت اینکه این اقدام را روسیه چگونه توجیه خواهد کرد،محل سؤال و بحث خواهد بود.
وزیر دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح گفت: روسها قراردادی را که مربوط به چند سال قبل است و مکلف بودند قبل از قطعنامه 1929 تحویل ما بدهند، بارها به دلایل فنی، تحویل آن را به تعویق انداختند و ما هم از آنها قبول کردیم، چرا که بروز مشکلات فنی در یک محصول اجتنابناپذیر است.
وی گفت: ما این موضعگیری را بیشتر ناشی از توجه دقیق نکردن روسها به چارچوبهای قراردادی که با ایران داشتند میدانیم. سردار وحیدی با اشاره به گذشت شش ماه از قطعنامه 1929 گفت: بنابراین این قطعنامه هیچ صراحتی درباره موشکهای پدافند هوایی ندارد و استناد به آن بعد از شش ماه منطقی به نظر نمیرسد.
چند روز پس از اظهار نظر مدودف درباره لغو فروش اس300 به ایران، محمود احمدینژاد، رئیسجمهوری ایران واکنش شدیدی به اظهارات روسیه نشان داد.
احمدینژاد تصمیم روسیه در تعلیق قرارداد فروش سامانه دفاعی اس300 به ایران را مورد انتقاد قرار داد و دولت آن کشور را به پیروی از آمریکا متهم کرد. احمدینژاد گفت: افرادی تحت تأثیر شیطان، فکر کردند که اگر برخی قراردادهای دفاعی با ایران را به صورت یکطرفه و غیرقانونی ملغی کنند، به ملت ایران آسیب وارد خواهد شد و از این طریق میتوانند ما را به دشمنان بفروشند. احمدینژاد قرارداد خرید سامانه موشکی از روسیه را همچنان معتبر دانست و اظهار داشت: این قرارداد باید اجرا شود و اگر به تعهد خود عمل نکنند، ملت ایران حقوق خود و خسارت و جرایم وارده را از آنها مطالبه خواهد کرد.
ـ آغاز پیگیریها
شکایتی که این روزها ایران به دادگاههای بینالمللی برده است ادامه روندی است که بلافاصله پس از بدقولی روسها در پروژه اس300 کلید خورد.
اواخر مهر سال گذشته، یک عضو کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس شورای اسلامی از عزم جدی کشور برای پیگیری بحث دریافت غرامت از روسیه درباره عدم تحویل سامانههای دفاع ضدموشکی به کشور خبر داد و به پایگاه خبری ایران دیپلماتیک گفته بود که در صورت کوتاه نیامدن روسها از حرف خود در نهایت دادگاه بینالمللی و سایر مراجع قانونی بینالمللی تصمیمگیرنده نهایی این پرونده خواهند بود.
ـ پای واسطهها هم باز شد
در همان روزها هم برخی منابع از واسطهگری ونزوئلا در پروژه فروش اس300 به ایران خبر داد. در آن برهه برخی کارشناسان سخنان ایگور کوروتچنکو مدیر مرکز مطالعات تجارت جهانی اسلحه روسیه مبنی بر فروش اس300 روسیه به ونزوئلا را در همین چارچوب ارزیابی کرده بودند.
ـ شاید در لاهه
براساس بخشی از توافق ایران و روسیه برای خرید اس300 از مسکو، هر یک از طرفین در صورت بدقولی طرف مقابل میتواند ماجرا را از طریق دادگاههای بینالمللی پیگیری کند. شکایت تهران از مسکو هم چه با نظر مساعد روسیه صورت گرفته باشد و چه بدون آن، چارهاش از همین دادگاه میگذرد. با توجه به منعقد شدن توافق خرید اس300 ��یش از تحریمها، امید زیادی هست که حکم دادگاه بینالمللی لاهه بتواند راهگشای پرونده خرید سامانههای 40 ساله روسی باشد.
ـ شاید هم در تهران!
اینکه دستگاه دیپلماسی ایران به این بلوغ رسیده که برای دفاع از منافع ملی خود، با یکی از مهمترین متحدین استراتژیک خود وارد چالش حقوقی شود، شایسته تقدیر است. همزمان به نظر میرسد که روند تحولات منطقه به خصوص بعد از سقوط طرابلس به سمتی پیش رفته که احتمال دارد روسها مجبور شوند خودشان در ممنوعیت فروش اس300ها به تهران تجدید نظر کنند.
سقوط طرابلس هیچ نفعی هم که برای تهران نداشت، برای روسها یک بازی باخت ـ برد در مقابل غرب را رقم زد و باعث شد که زنگهای خطر اخراج روسیه از خاورمیانه در داخل کرملین به صدا دربیاید. حالا روسها برای حفظ نفوذشان در خاورمیانه به جای زد و بند با رقبای غربیشان که از سقوط طرابلس سرخوشند، مجبورند بیش از هر موقع دیگری به متحدین سنتیشان یعنی سوریه و ایران اتکا کنند. در حالی که ترکیه با استقرار رادارهای سپر موشکی در مرزهای ایران، چنگ و دندان ناتو را رخ تهران میکشد، روسها هم خطرات حضور ناتو در مرزهای ایران را نه فقط برای تهران، بلکه برای قفقاز و خارج نزدیکشان احساس میکنند. کارشناسان نظامی روسیه در گفتوگو با خبرگزاری ریانوستی گفتهاند که استقرار سپر موشکی ناتو در ترکیه برای کرملین یک تهدید نیست ولی میتواند علیه نیروهای استراتژیک مسکو به کار گرفته شود، زیرا به هر حال سیستم مستقر شده در ترکیه بخشی از سیستم ضد موشکی جهانی ناتو و آمریکاست. به نظر میرسید که کرملین سعی دارد در مقابل سیستم مستقر شده در ترکیه محتاطانه عمل کند و بیشتر هزینه رویارویی آن را به دوش تهران بیندازد؛ معلوم نیست که آیا تهران حاضر خواهد بود چنین هزینهای را به تنهایی تقبل کند یا نه، ولی شاید مقامهای ایرانی حاضر باشند در مقابل موشکهای اس300، چنین گزینهای را مد نظر بگیرند. شاید سعید جلیلی در سفر آخر هفتهاش به مسکو این نکته را به متحدین کشورش در کرملین گوشزد کرده باشد.