8ـ نتیجهگیری
بافت نامتعادل سازمان ملل متحد باعث شده است که جهان به دو گروه اقلیت قوی و اکثریت ضعیف تقسیم شود. این اقلیت قوی که تعداد اعضایش از انگشتان یک دست تجاوز نمیکند، آشکارا بر جهان حکمرانی میکند و به گواه تاریخ، تمامی مصائب و مشکلات جهان را همین اقلیت رقم زده و در این راه به هیچ قانون و معیاری پایبند نبوده است.
آمریکا، روسیه، انگلیس، فرانسه و چین، پنج کشوری هستند که به اعضای دائم شورای امنیت مشهور شدهاند و خاطرات ناگواری از جمله استعمار و استثمار و جنگ از اکثر این کشورها در ذهن ملتهای جهان نقش بسته است.
برخی کشورها چون آلمان نیز که دوری از این قافله قدرت را برنتابیده و به هر ترتیب خود را به این پنج کشور چسبانده و ترکیبات جدیدی وارد ادبیات روابط بینالملل کردهاند که «1+5»، «گروه 8» و... از جمله آنهاست.
در اینسو، اما، جمع بزرگی از کشورهای مستقل که به هیچ قدرتی تعهدی نداشته و از این جمع و تفریقها برای چپاول ملتها جدا ماندهاند، در ائتلاف 120 عضوی گردهم آمدند تا با تشکیل سازمانی بینالمللی خارج از چارچوب سازمان ملل متحد، ناکارآمدی وضع موجود را به تصویر بکشند.
این سازمان عظیم که خود را جنبش عدم تعهد معرفی میکند، این تعریف را از خود به دست میدهد: «عدم تعهد نمادی است از جست و جوی بشر برای صلح و امنیت ملتها و تلاش برای ایجاد یک نظام سیاسی، اجتماعی و اقتصادی جدید در جهان. عدم تعهد نیرویی حیاتی است برای نبرد علیه امپریالیسم در تمامی صور و مظاهر آن و تمامی اشکال سلطه خارجی. عدم تعهد تاکیدی است بر حقوق ملتها برای دنبال کردن استراتژیهای مستقل خود در جهت عمران، توسعه و مشارکت در حل و فصل مسائل بینالمللی.»
وزیران خارجه کشورهای عضو جنبش عدم تعهد در تهران گردهم خواهند آمد تا اراده خود را برای همکاری مشترک در دستیابی به آرمانهای بلند ملتهای جهان مانند صلح، امنیت، توسعه و پیشرفت به نمایش بگذارند.
موضوعاتی که در سند پیشنویس اجلاس تهران برای تصویب وزیران تهیه شده، مباحث مهمی چون جلوگیری از توهین به ادیان، مقابله با تحریمها و اقدامات زورمدارانه، مقابله با سلطه فرهنگی غرب، اصلاحات سازمان ملل متحد، حمایت از نامزد کشورهای عضو عدم تعهد برای حضور در نهادهای بینالمللی مانند شورای امنیت، تایید صلاحیت دیوان کیفری بینالمللی برای رسیدگی به جنایات و تهاجمها، محکومیت تهمت و افترا زدن زورمداران به کشورهای عضو عدم تعهد و مقابله با تروریسم و مواد مخدر است.
وزیر محترم امور خارجه در مصاحبه با خبرنگاران در 20 اردیبهشت 91 عنوان کرد که پیشنویس سند نشست تهران که قریب به 700 بند دارد، قرار است به تصویب سران شانزدهمین اجلاس جنبش عدم تعهد برسد.
در مجموع میتوان سند تهران را سندی بینالمللی، انقلابی، تحولگرا، آیندهنگر و مترقیانه دانست که مبنایی برای تنظیم برنامه عمل جنبش عدم تعهد است؛ این برنامه عمل در واقع برنامه کاری و اجرایی جنبش را در آینده ترسیم میکند. امید است این سند دریچه امیدی به سوی آیندهای بهتر را برای کشورهای عضو جنبش عدم تعهد فراهم آورد.
نشستهای سران جنبش عدم تعهد
اجلاس اول ـ یوگسلاوی
نخستین اجلاس سران کشورهای غیرمتعهد در اول سپتامبر 1961 در بلگراد تشکیل شد. بنابر شرایطی که برای شناخت کشورهای غیرمتعهد تعیین شده بود از 25 کشور برای شرکت در کنفرانس دعوت به عمل آمد. جو بینالمللی آن زمان ـ دوره جنگ سرد و تشدید تشنجات بینالمللی ـ بیم برخورد بلوکها و آغاز جنگ جهانی سوم را بوجود آورده بود، لذا تأکید کنفرانس، بیشتر بر حفظ صلح و امنیت جهانی و رفع اختلافات از طریق صلح و همکاری بینالمللی بود. اکثریت شرکتکنندگان را کشورهای تازه استقلال یافته با خاطرات تلخ از استعمار غرب تشکیل میدادند. به همین دلیل نسبت به غرب بدبین بوده و بیشتر به شرق تمایل داشتند.
اجلاس دوم ـ مصر
دومین اجلاس سران کشورهای غیرمتعهد از 5 تا 10 اکتبر 1964 در قاهره پایتخت مصر تشکیل شد. در این کنفرانس سران 47 کشور شرکت کرده بودند. اغلب اعضای جدید را کشورهای تازه استقلالیافته تشکیل میدادند. هدف اصلی کنفرانس، بررسی بحرانهای جهانی و چگونگی یافتن راهی جهت تأمین و استقرار صلح بود.
اجلاس سوم ـ زامبیا
با آنکه قرار بود کنفرانس سران عدم تعهد هر سه سال یکبار تشکیل شود، اما به علت اوضاع و احوال جهان، سومین کنفرانس سران شش سال بعد از اجلاس دوم یعنی در سال 1970 (از هشتم تا دهم سپتامبر) در «لوزاکا» پایتخت زامبیا با شرکت 53 کشور عضو تشکیل شد. این کنفرانس ضمن پرداختن به مسائل مربوط به حفظ صلح و امنیت بینالمللی، بر ضرورت استقلال تمامی ملل به خصوص مستعمرات پرتغال در جنوب آفریقا تأکید کرد. در زمینه مسائل اقتصادی از افزایش شکاف میان کشورها غنی و فقیر اظهار تأسف شد و تنزل سهم کشورهای در حال توسعه در زمینه صادرات طی دهههای 50 و 60 میلادی مورد توجه قرار گرفت.
اجلاس چهارم ـ الجزایر
چهارمین اجلاس سران کشورهای غیرمتعهد از 5 تا 9 سپتامبر 1973 در الجزیره تشکیل شد. شرکتکنندگان در این کنفراس 75 کشور بودند و مصوبات آن در زمینه مسائل سیاسی از جمله تبعیض نژادی در آفریقای جنوبی، رودزیا، کامبوج، کره، حقوق دریاها و مواد مخدر بود. در زمینه مسائل اقتصادی به موضوعاتی چون روابط کشورهای پیشرفته و در حال توسعه، انتقال تکنولوژی و سیستم بینالمللی مالی و پولی توجه داشت.
اجلاس پنجم ـ سریلانکا
پنجمین کنفرانس سران کشورهای غیرمتعهد در کلمبو پایتخت سریلانکا از تاریخ 16 تا 19 اوت 1976 برگزار شد. 86 کشور به عنوان عضو، 9 کشور و 12 سازمان بینالمللی به عنوان ناظر و 7 کشور به عنوان میهمان در این کنفرانس شرکت داشتند. اختلاف نظرهایی که از قبل در جنبش عدم تعهد موجود بود، از این کنفرانس شکل روشنتری به خود گرفت و به طور کلی کشورهای شرکتکننده به دو گروه تندرو یا مترقی و میانهرو یا معتدل تقسیم شدند. اگر چه تعداد کشورهای میانهور که بیشتر طرفدار غرب بودند، زیادتر بود، ولی فعالیت سازمانیافته گروههای تندرو تأثیر زیادی بر مصوبات کنفرانس گذاشت. با این همه، تصمیمات کنفرانس کلمبو را میتوان نسبتا، معتدل و به دور از تندروی دانست. در این اجلاس بر سر تصاحب کرسیهای دفتر هماهنگی جنبش عدم تعهد که تعداد آن از 17 عضو به 25 عضو افزایش یافته بود رقابت شدیدی درگرفت.
اجلاس ششم ـ کوبا
ششمین کنفرانس سران کشورهای غیرمتعهد در روزهای سوم تا هفتم اکتبر 1979 (چند ماه پس از پیروزی انقلاب اسلامی) در هاوانا، پایتخت کوبا برگزار شد.
در این کنفرانس مراحل نهایی عضویت جمهوری اسلامی ایران در جنبش پایان یافت و جمهوری اسلامی ایران به طور رسمی به عضویت جنبش عدم تعهد درآمد.
در جریان این کنفرانس، مسائل مهمی چون اوضاع خاورمیانه، پیشنهاد اخراج مصر از جنبش (به خاطر امضای قرارداد صلح کمپ دیوید با اسرائیل)، عضویت کامبوج و اوضاع اقتصادی بینالمللی مورد بحث قرار گرفت.
در هاوانا دودستگی در میان اعضای جنبش عدم تعهد کاملاً مشخص بود. عدهای کوبا را متهم میکردند که در ریاست کنفرانس بیطرفی را مراعات نکرده است، از این رو وقتی پیشنهاد پشتیبانی از خواستههای جمهوری اسلامی ایران علیه آمریکا مطرح شد، تعدادی از کشورها تأکید کردند که بایستی تجاوزات آمریکا به ایران و دخالت نظامی شوروی در افغانستان هر دو با هم در جلسات جنبش مطرح و بررسی شود.
بندهای 139، 140 و 141 بیانیه پایانی ششمین اجلاس سران عدم تعهد به طور کامل به ایران اختصاص یافت و در آنها نسبت به پیروزی تاریخی مردم ایران در سرنگون کردن رژیم پیشین و ایجاد امیدواری برای تمامی مردم جهان در به دست آوردن آزادی و تحکیم استقلال خود، ابراز مسرت شد.
در بیانیه پایانی اجلاس هاوانا، از قطع روابط ایران با اسرائیل و آفریقای جنوبی، همچنین خروج ایران از پیمان سنتو استقبال به عمل آمد.
در اجلاس هاوانا پیشنهاد عراق برای میزبانی اجلاس هفتم سران بعد از کوبا مورد تصویب قرار گرفت.
تغییر محل از بغداد به دهلینو
یک سال و نیم پس از شروع جنگ تحمیلی عراق علیه ایران، وزارت امور خارجه در ماه مارس 1982 با ارسال یادداشت به سفارت کوبا (رئیس وقت جنبش عدم تعهد) ضمن اعلام مخالفت خود با برگزاری اجلاس هفتم سران عدم تعهد در بغداد، خواستار تغییر محل برگزاری اجلاس شد، متعاقب آن هیأت جمهوری اسلامی ایران در اجلاس وزرای خارجه جنبش عدم تعهد در هاوانا این موضوع را به طور جدی مطرح و تهدید کرد در صورت برگزاری اجلاس در بغداد، جمهوری اسلامی ایران اجلاس را تحرم کرده و ریاست جنبش را به رسمیت نخواهد شناخت. در کمیته سیاسی اجلاس وزرای عدم تعهد، بحث زیادی در خصوص این مسئله صورت گرفت، ولی در نهایت به دلیل حمایت برخی کشورها از جمله یوگسلاوی از عراق، گفته شد نظر به اینکه تصمیم برگزاری اجلاس در بغداد توسط سران کشورهای غیرمتعهد اتخاذ شده، تغییر آن خارج از حیطه اختیارات وزرای خارجه است، لذا نظر نهایی بر این قرار گرفت که تلاش شود هر چه زودتر جنگ دو کشور ایران و عراق خاتمه یابد.
در بیانیه نهایی اجلاس وزرا همچنین اشاراتی مبنی بر تأیید تصمیم اجلاس ششم سران در خصوص تعیین بغداد به عنوان محل برگزاری اجلاس هفتم وجود داشت.
جمهوری اسلامی ایران به فعالیت خود در این زمینه ادامه داد و با ارسال یادداشت برای تمامی سفارتخانههای کشورهای عضو عدم تعهد در تهران نظر مخالف خود را با برگزاری کنفرانس سران در بغداد منعکس کرد.
همزمان هیأتهایی از طرف وزارت امور خارجه به منظور ابلاغ پیام ریاست جمهوری به کشورهای مختلف اعزام شد. متقابلاً عراق نیز برای حفظ ریاست جنبش بسیار فعال عمل میکرد و به منظور تهیه مقدمات برگزاری اجلاس سران در بغداد، اقدام به احداث ساختمان و مجموعهای با هزینه بالغ بر یک میلیارد دلار کرد.
این کشور حتی پیشنویس بیانیه پایانی اجلاس را به سه زبان تهیه و پرچم کشورهای عضو جنبش را در بغداد به اهتزاز درآورده بود، اما با ورود نیروهای ایران به خاک عراق در عملیات رمضان (ژوئیه 1982) و متعاقب آن حمله هوایی جنگندههای ایران به بغداد وضعیت جدیدی به وجود آمد. با توجه به نزدیک بودن زمان برگزاری اجلاس (سپتامبر 1982)، فیدل کاسترو و رهبر کوبا در ماه اوت پیشنهاد تشکیل اجلاس وزرای جنبش عدم تعهد و تعیین محل دیگری برای برگزاری هفتمین اجلاس سران را مطرح کرد.
با توجه به حوادث فوق و پیگیریهای جمهوری اسلامی ایران، موضوع تغییر محل اجلاس سران از بغداد به جای دیگر به صورت جدی مورد توجه کشورهای عدم تعهد قرار گرفت و همانها که معتقد بودند کنفرانس وزرای خارجه نمیتواند تصمیمات سران را نقض کند، در اجلاس وزرای خارجه عدم تعهد در اکتبر 1982 در نیویورک، با اجماع موافقت خود را با تغییر محل کنفرانس از بغداد به دهلینو اعلام کردند.