نویسنده: علی قنادی
9 روز مانده به پایان فرصت پیش بینی شده در توافق ژنو برای دستیابی ایران و 1+5 به توافق هستهای، دیپلماتها بیش از هر موقع دیگری درباره احتمال تمدید مذاکرات صحبت میکنند. وزیر خارجه روسیه گفته که ممکن است به زمانی فراتر از ضرب الاجل 24 نوامبر نیاز باشد و سخنگوی وزارت خارجه روسیه هم تأکید کرده که احتمالا طرفین نتوانند تا 24 نوامبر به توافق برسند. در این باره که مذاکرات به چه شکلی تمدید خواهد شد، سناریوهایی مختلف وجود دارد: برخی احتمال تجدید دوباره توافق ژنو را مطرح میکنند. بعضی دیگر میگویند که توافقی جدید، شبیه به توافق ژنو امضا خواهد شد و عدهای هم معتقدند ممکن است طرفین اعلام کنند که به یک «توافق کلی» رسیدهاند ولی مذاکره بر سر جزئیات ادامه پیدا کند.
جان کری، وزیر امور خارجه امریکا روز پنجشنبه در بخشی از کنفرانس مطبوعاتی مشترک با وزیر خارجه اردن، به برنامه هستهای ایران اشاره کرد و گفت: در حالی که مهلت 24 نوامبر به سرعت در حال رسیدن است، انتخابها باید هرچه زودتر مشخص شود. کری گفت: « رهبران ایران بارها و صریحا گفتهاند که قصدی برای ساختن سلاح هستهای ندارندولی اقدامات نیز باید با کلمات همراه باشد و زمان کوتاه است. نگرانیهای جامعه بینالمللی مشروع است و بدون رسیدگی به این نگرانیها، هیچ توافقی درکار نیست.» به گفته وزیر خارجه امریکا، در نهایت، مسئله، مسئله اراده است نه ظرفیت. کری ادامه داد: « ایران بارها و بارها، به شکلی با اهمیت، صادقانه و قابل ستودن، گفته که به دنبال سلاح هستهای نیست و اینکه یک برنامه هستهای منحصرا صلح آمیز دارد. بنابر این اثبات اینکه شما یک برنامه هستهای دارید، واقعاً مسئله انتخاب است.»
مذاکرات در مرحله تصمیم
وزیر امور خارجه امریکا در کنفرانس مطبوعاتی مشترک با وزیر خارجه اردن، دو مرتبه از عبارت «انتخاب» استفاده کرده است. این نوع موضعگیری کری با ارزیابی برخی ناظران که میگویند مذاکرات هستهای بین ایران و طرف امریکایی از مرحله برطرف کردن اختلافات به مرحله «انتخاب» رسیده، مطابقت دارد. برخی منابع غیر رسمی میگویند که طرف امریکایی در مذاکرات مسقط با حفظ 8 هزار و 500 سانتریفیوژ ایران موافق کرده و حتی یک منبع از پذیرش همه 9 هزار سانتریفیوژ فعال کنونی خبر داده است. با این حال، همین منابع میگویند که امریکا و ایران بر سر زمان بندی برداشتن تحریمها اختلاف نظر دارند.
تحت چنین شرایطی، برخی ناظران حدس میزنند که طرفین در جریان مذاکرات عمان، پیشنهادهایی را با یکدیگر رد و بدل و تصمیمگیری درباره این پیشنهادها را به تصمیمگیری پایتختها موکول کردهاند. به همین دلیل بود که محمد جواد ظریف بعد از پایان مذاکرات در عمان گفت: « باید تا هفته آینده صبر کنید» و آسوشیتدپرس هم گزارش کرد که کری در پکن اوباما را در جریان آخرین جزئیات مذاکرات قرار میدهد و به نقل از یک دیپلمات امریکایی نوشت: «آنجا خیلی چیزها در رابطه با گامهای بعدی ما، مشخص میشود.»
سناریوهای جایگزین
از روز سه شنبه 27 آبان ماه 1393 مذاکرات جدیدی بین ایران و 1+5 در وین شروع خواهد شد، مذاکراتی که آخرین مهلت طرفین برای دستیابی به توافق، بر اساس توافق ژنو است. هفته پیش باراک اوباما، رئیسجمهور امریکا در گفتوگو با شبکه سی بیاس در ایران ابراز تردید کرده بود که ایران و 1+5 بتوانند در مهلت تعیین شده، به توافق جامع برسند. طی یکی دو روز گذشته هم دیپلماتهای بیشتری از خودشان در این باره ابراز تردید میکنند.
به گزارش اینترفکس، سرگئی لاوروف، وزیر خارجه روسیه روز پنجشنبه گفت: «دستیابی به موافقتنامه با ایران ممکن است به زمانی پس از ۲۴ نوامبر نیاز داشته باشد.» لوران فابویس، وزیر خارجه فرانسه هم روز پنجشنبه گفت که امیدوار است توافق به دست بیاید ولی تأکید کرد که سؤالاتی کلیدی برای حل و فصل مسئله وجود دارد. خبرگزاری رویترز هم به نقل از دیپلماتها، این احتمال را مطرح کرده که احتمالا مذاکرات هستهای ایران و 1+5 تا مارس 2015
(اسفند – فروردین 1394) تمدید میشود. با این حال، تجدید توافق ژنو برای دومین بار، فقط یکی از سناریوهایی است که مطرح شده.
برخی دیپلماتهای ایرانی و همچنین رویترز، سناریوی دیگری را هم پیش کشیدهاند؛ این همان سناریویی است که عباس عراقچی، معاون وزیر خارجه ایران بعد از مذاکرات مسقط به شکلی مبهم آن را مطرح و از احتمال رسیدن به توافق در آنچه که او آن را «کلان قضیه» توصیف کرد خبر داد: «این احتمال هست، امیدواریم. اما نمیتوانیم بگوییم خوشبین هستیم.» عراقچی جزئیاتی از اینکه منظورش از «کلان قضیه» چیست، توضیحی نداده ولی سیروس ناصری عضو اسبق تیم مذاکره کننده ایرانی هم در حاشیه نمایشگاه مطبوعات این سناریو را منتفی نمیداند:
«توافق بر سر کلیات و باقی گذاشتن جزئیات به نفع جمهوری اسلامی ایران است. اگر ایران به تفاهم کلی سیاسی با 1+5 دست یابد و زمان مناسبی برای بررسی تمام جزئیات با دقت تخصیص دهد به نفع کشور خواهد بود.» ناظران میگویند در حالی که هیچ یک از طرفهای مذاکره به دنبال شکست مذاکرات نیستند، ممکن است طرفین ظرف 9 روز آینده به نوعی تفاهم کلی و کلان را برای جلوگیری از شکست مذاکرات اعلام کنند و با تمدید دوباره مذاکرات، بحث بر سر جزئیات را ادامه دهند.
اینکه در چنین چارچوبی، توافق جدید امضا خواهد شد یا اینکه مانند آنچه که برخی میگویند، الحاقیهای به توافق ژنو اضافه میشود یا نه، هنوز مشخص نیست. یک سناریوی دیگر، که احتمالا در امتداد سناریوی دوم است، همان چیزی است که برخی از آن با عنوان توافق بخشی از آن یاد کردهاند. روزنامه جوان روز پنجم آبان 1393در گزارشی مشروح نوشت: «کارشناسان و ناظرانی که از نزدیک مذاکرات هستهای ایران و 1+5 را دنبال میکنند، میگویند طرفین میتوانند به جای اصرار برای دستیابی به توافق جامع، مذاکرات را بر یک راه حل میانه یا سوم برای دستیابی به یک «توافق بخشی» یا میانبرد متمرکز کنند.» در حالی که عباس عراقچی، چندی قبل گفته بود که هنوز طرفین در باره راه میانی مذاکرهای نکردهاند، این احتمال که چنین مسیری قبل از سوم آذر ماه 1393 قابل تدوین باشد، اندک است.
ایران برای توافق نشدن در موضع بهتر است
تقریبا هیچ کدام از طرفین مایل به اعلان رسمی شکست و توقف مذاکرات نیستند. بنیاد کارنگی پنجشنبه شب در گزارشی با عنوان «ایران بدون توافق چه خواهد کرد؟» روندهایی را که در صورت عدم توافق شروع میشود، پیشبینی کرده است. کارنگی میگوید: « به نظر میرسد ایران برای مقابله با سناریوی عدم توافق در مقایسه با غرب، و به خصوص دولت امریکا در موقعیت بهتری قرار دارد.» به نوشته کارنگی، ایرانیها اشتباه یا درست معتقدند که در موضع قوی تری قرار دارند و اگر لازم باشد، معتقدند قادر به کنار رفتن از مذاکرات هستند. کارنگی مینویسد:
« بسیاری از ایرانیها معتقدند که اوباما با توجه به موفقیتهای کم در سیاست خارجیاش، یکی از کسانی است که بیشترین نیاز به توافق را دارد.» به نوشته کارنگی، اگر توافق به دست نیاید، واشنگتن در مقایسه با تهران، در داخل چیزهای بیشتری برای از دست دادن دارد.» به نوشته کارنگی، اوباما در داخل با انتقاد «قبلا به تو گفته بودیم» از طرف جمهوریخواهان روبهرو خواهد شد ولی تهران، موضع روحانی و ظریف را در صورت عدم توافق، به خاطر دفاع از حقوق ایران خواهد ستود.