ملک عبدالله، پادشاه عربستان در حکمی بیسابقه ٩ وزیر کابینه را برکنار و افرادی را جایگزین آنها کرد و با این اقدام خانه تکانی بزرگی را در کابینه عربستانی انجام داد که به آسانی تغییر نمییابد. یک نگاه سرسری هم نشان میدهد ملک عبدالله با این اقدام خود خلوتگاه بسیاری از چهرههای سیاسی داخلی این کشور را تغییر داده است. با این حال وزارتخانههای کلیدی عربستان، یعنی وزارت نفت، دفاع و کشور بدون تغییر باقی مانده است.
به نظر میرسد این اقدام عربستان برای باز کردن فضای سیاسی برای نسل جوان است و وزرایی که در این بین در دهه ٨٠ زندگی خود به سر میبردند از این چرخه خارج شدهاند. وزارتخانههایی همچون فرهنگ، ارتباطات، حمل و نقل، کشاورزی از وزارتخانههایی هستند که اکنون در اختیار افرادی به نسبت جوان قرار گرفته است. اما تغییر در دو وزارتخانه مهم که از اهمیت ویژهیی برخوردار است را میتوان بزرگترین تصمیم ملک عبدالله دانست.
یکی تغییر در وزارت امور اسلامی این کشور است که این سمت به یک محقق علمی و اسلامی به نام سلیمان خلیل داده شد که پیش از این رییس یکی از دانشگاههای دولتی عربستان نیز بوده است. این اقدام ملک عبدالله را میتوان در راستای انتقادهایی دانست که به سیستم مذهبی فوق محافظهکار عربستان وجود داشت و بسیاری به وجود آمدن افراطیهای حاضر در گروههای تروریستی را به دلیل وجود سیستم مذهبی حکومت عربستان میدانند. اما باید گفت که همچنان روحانیون قدیمی در این کشور از نفوذ بسیار بالایی برخوردار هستند و بهشدت محافظهکارانه برخورد میکنند از همین رو این سیستم یکی از نامحبوبترین سیستمها در عربستان است، سیستمی که هنوز اجازه نمیدهد حتی زنان در عربستان رانندگی کنند.
با این حال با تغییر اخیر به نظر میرسد حکومت عربستان بهشدت در حال فشار آوردن برروی روحانیون است تا در خطبههای خود در مخالفت با گروههای تروریستی سخن بگویند و حمایت خود را از ائتلاف ضد داعش به رهبری امریکا نیز اعلام کنند. با این وجود هنوز مشخص نیست وزیر جدید تا چه اندازه میتواند در مقابله با روحانیون سنتی عربستان ایستادگی کند. اما باید گفت که انتخاب سلیمان خلیل میتواند فرستادن سیگنالی بینالمللی برای متعادل جلوه دادن رویه عربستان باشد.
زیرا او عضو انجمن حمایت از گفتوگوهای ادیان سازمان ملل متحد است و اغلب در سمینارهای مختلف تلاش میکند تا اسلام وهابی را از رادیکالهای افراطی جدا کند. گفتنی است که وزیر پیشین اوقاف و امور اسلامی عربستان، صالح شیخ بود که از سال ١٩٩٦ مسوولیت این وزارتخانه را بر عهده داشت. او که به عنوان یک وهابی سرسخت معروف است همواره عقایدی سرسختانه از مذهب نشان میداد.
اما یکی از تغییرات مهم دیگر در وزارت آموزش عالی عربستان صورت گرفته است، جایی که خالد سبتی جایگزین خالد عنقری در این وزارتخانه شد. عنقری از سال ١٩٩١ تاکنون مسوولیت این وزارتخانه را برعهده داشته است و اکنون جای خود را به خالد سبتی داده است که پیش از این معاون وزارت آموزش و پرورش عربستان بوده است.
همچنین بنا به دستور پادشاه عربستان، محمد آل هیازع به عنوان وزیر بهداشت این کشور معرفی شد. گفته میشود علت اصلی تغییر وزیر بهداشت افزایش آمار مرگ و میر و ایجاد سندرم تنفسی در میان عربستانیها بوده است که باعث شده وزیر این وزارتخانه تغییر کند. از سوی دیگر عبدالعزیز خضیری به عنوان وزیر فرهنگ و رسانه تعیین شد. اما با مشاهده تغییراتی که به دستور ملک عبدالله در کابینه عربستان صورت گرفته است میتوان به چند نکته پی برد.
نخست اینکه، ملک عبدالله بهشدت نگران وضعیت داخلی عربستان است و این تغییرات را میتوان در راستای تحولات کشورهای عربی منطقه دانست که از سال ٢٠١٢ آغاز شده است. او نگران است که ادامه روند کنونی در کشور از جمله بحران اشتغال و محدودیتهایی که برای جوانان و به خصوص زنان عربستان وجود دارد تبدیل به بحرانی جدی در این کشور شود. از همین رو با دست زدن به ترکیب نهادهایی که بهطور مستقیم با این گروه در ارتباط هستند و واگذاری پستهای مهم به افراد جوانتر، پادشاه عربستان قصد دارد علاج قبل از واقعه کند.
اما نکته بعدی این تغییرات را میتوان فشارهای بینالمللی دید. غرب و به ویژه امریکا همواره به دلیل رابطه نزدیک با عربستان سعودی متهم به نادیده گرفتن ارزشهای دموکراتیک است. بسیاری معتقدند که خاستگاه گروههای تروریستی از عربستان شکل گرفته است و تعداد بسیاری از اعضای آنها را عربستانیها تشکیل میدهند. از همین رو عربستان قصد دارد با تغییر در نهادهای خود حداقل این اتهام را از خود دور کند و چهرهیی متعادلتر را از علمای وهابی در این کشور نشان دهد. با این وجود باید دید که آیا وزیر جدید اوقاف و امور اسلامی عربستان میتواند بر عقاید علمای بهشدت محافظهکار وهابی فایق آید یا خیر.
از سوی دیگر پادشاه عربستان مجبور است به شیعیان عربستان آزادیهایی را اعطا کند زیرا جنوب این کشور در شرایطی به سر میبرد که قطعا به نفع دولت مرکزی عربستان نیست. نشانههای این مصالحه پادشاه عربستان را نیز میتوان در دستور برای تعطیلی یک شبکه ماهوارهیی شیعی دانست که در پی آن نیز وزیر فرهنگ را نیز برکنار کرد. اما کماکان تکلیف حکم اعدام شیخ نمر روشن نیست که اگر دولت عربستان این حکم را لغو کند، میتوان امید داشت که دولت مرکزی رویهیی متعادلتر را در قبال شیعیان اعمال خواهد کرد.
موضوعی دیگر که در این بین مطرح است، کاهش قیمت شدید نفت است. عربستان متهم است که با کاهش قیمت نفت در حال انتقام گرفتن از رقبای منطقهیی و بینالمللی است. اما باید گفت استفاده از کاهش قیمت نفت استفاده از یک شمشیر دو لبه است. عربستان یک کشور کاملا وابسته به صادرات نفت است اما قیمت نفت اکنون به پایینترین حد خود از سال ٢٠١٠ یعنی به زیر ٧٠ دلار رسیده است. از همین رو عربستان در حال حاضر بهشدت نیازمند نگاه به داخل خود است تا اتکای خود به درآمد نفتی را کاهش دهد و تغییرات اقتصادی، فرهنگی و سیاسی عربستان نشان از این موضوع دارد.
البته با وجود اینکه شرایط نفتی بهشدت بحرانی است، عربستان کماکان سیاستهای نفتی خود را تغییر نداده است و وزیر قدیمی نفت خود را کماکان بدون تغییر نگه داشته است. زیرا بسیاری منتظر این موضوع بودند که علی نعیمی، که از سال ١٩٩٥ مسوولیت این وزارتخانه را بر عهده دارد با توجه به شرایط کنونی تغییر کند که عدم تغییر وی نشان میدهد ریاض سیاست نفتی کنونی را با وجود تمام چالشها انتخاب کرده است.